Düz grafi

Düz grafi (İng. plain radiography), X ışınlarının dokulardan farklı oranlarda geçerek oluşturduğu iki boyutlu görüntüleme yöntemidir. Tıbbi görüntülemenin en eski, en yaygın ve en erişilebilir yöntemidir.

Etimoloji

"Düz" sözcüğü, kesit almadan tek düzlemde elde edilen görüntüyü belirtir; radyografi, Latince radius (ışın) ve Yunanca graphein (yazmak) sözcüklerinden gelir.

Klinik bağlam

Görüntü, dokuların X ışınını soğurma farkına dayanır. Beş temel yoğunluk ayırt edilir: hava, yağ, yumuşak doku ve sıvı, kemik ve metal. Yumuşak doku ile sıvının aynı yoğunlukta görünmesi, yöntemin temel sınırıdır; bu nedenle kan, irin ve ödem birbirinden ayrılamaz. Ayrıca üç boyutlu yapıların tek düzleme yansıması nedeniyle üst üste binme oluşur ve lezyonlar gizlenebilir; bu nedenle çoğu bölge için en az iki dik çekim istenir.

Başlıca kullanım alanları göğüs, kemik-eklem sistemi, karın ve diş görüntülemesidir. Göğüs grafisi en sık çekilen incelemedir; pnömoni, akciğer ödemi, plevral sıvı, pnömotoraks, kitle, kalp büyüklüğü, kateter ve tüplerin konumu değerlendirilir. Kemik grafileri kırık, çıkık, dejeneratif değişiklikler ve kemik lezyonlarının ilk değerlendirmesinde kullanılır. Ayakta karın grafisi, serbest hava ve bağırsak tıkanıklığı bulgularını gösterebilir.

Yöntemin kalitesi ve yorumu, çekim koşullarına bağlıdır. Ayakta ve arkadan öne çekilen göğüs grafisi ile yatakta ve önden arkaya çekilen taşınabilir grafi arasında belirgin fark vardır: taşınabilir grafide kalp gölgesi büyük görünür, mediasten genişler ve akciğer alanlarının değerlendirilmesi güçleşir. Ayrıca yatarak çekilen grafide serbest hava ve az miktardaki plevral sıvı görülmeyebilir. Bu nedenle "kardiyomegali" ya da "mediasten genişlemesi" yorumları, çekim tekniği göz önüne alınmadan yapılmamalıdır — yoğun bakımda sık karşılaşılan bir yorum hatasıdır.

Yöntemin duyarlılığı sınırlıdır. Erken dönem pnömoni, dehidrate hastada infiltrasyon, küçük pnömotoraks, kaburga kırıkları, sinsi gelişen kemik lezyonları ve erken evre kırıklar — özellikle kalça ve skafoid — grafide görülmeyebilir. Bu nedenle klinik kuşku sürüyorsa normal grafiye güvenilmemeli, ultrasonografi, bilgisayarlı tomografi ya da manyetik rezonans görüntülemeye geçilmelidir. Kalça kırığı kuşkusunda normal grafiye karşın ağrı sürüyorsa ileri görüntüleme yapılması yerleşik bir öneridir.

Bazı bölgelerde daha duyarlı yöntemlerin varlığı, düz grafinin yerini değiştirmiştir. Akciğer ultrasonografisi, pnömotoraks ve alveolar-interstisyel sendrom tanısında göğüs grafisinden daha duyarlıdır; travmada ve karın acillerinde tomografi standarttır. Buna karşılık düz grafi hızlı, ucuz, taşınabilir ve düşük dozlu olması nedeniyle ilk basamak olmayı sürdürür.

Radyasyon güvenliği temel sorumluluktur: incelemenin gerekçelendirilmesi ve dozun makul ölçüde düşük tutulması ilkeleri geçerlidir. Doz, kesitsel yöntemlere göre belirgin biçimde düşüktür; yine de gereksiz ve yinelenen çekimlerden kaçınılmalı, çocuk ve gebelerde özel dikkat gösterilmeli, gerektiğinde koruyucu önlemler alınmalıdır.

Yoğun bakım ve ameliyat sonrası dönemde düz grafinin özgün bir işlevi, araç konumlarının doğrulanmasıdır: endotrakeal tüp, nazogastrik sonda, santral venöz kateter, göğüs tüpü ve kalp pili elektrotlarının yeri değerlendirilir. Ancak beslenme sondasının konumunun yalnızca dış işaretle ya da dinlemeyle doğrulanmasının güvenilir olmadığı; kuşkulu durumlarda grafi ile doğrulama gerektiği vurgulanır.

Sistematik okuma alışkanlığı, gözden kaçan bulguları azaltır: hasta kimliği ve çekim tarihinin doğrulanması, teknik yeterliliğin değerlendirilmesi, ardından belirli bir sırayla tüm alanların incelenmesi ve önceki incelemelerle karşılaştırma önerilir. Klinik bilginin radyoloğa aktarılması, doğru yorumun ön koşuludur.

Eş anlamlılar

• Direkt grafi
• Röntgen filmi

İlgili terimler

• Radyoloji
• Bilgisayarlı tomografi
• Ultrasonografi
• Pnömotoraks
• Radyasyon güvenliği