Bilgisayarlı tomografi
Bilgisayarlı tomografi (BT; İng. computed tomography, CT), vücut çevresinde dönen bir X-ışını kaynağıyla alınan çok sayıda izdüşümün bilgisayarla işlenerek kesitsel görüntüye dönüştürüldüğü radyolojik yöntemdir. Hızlı olması ve geniş erişilebilirliği nedeniyle acil ve kritik hasta değerlendirmesinin temel aracıdır.
Etimoloji
Terim, Yunanca tomos (kesit, dilim) ve graphein (yazmak) sözcüklerinden oluşan tomografi ile görüntünün matematiksel olarak hesaplanmasını belirten "bilgisayarlı" niteleyicisinden kurulur. Yöntemi 1970'lerin başında geliştiren Godfrey Hounsfield ve kuramsal temelini kuran Allan Cormack, 1979 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü paylaşmıştır; dokuların ışın zayıflatma değerini gösteren birim de Hounsfield'ın adını taşır.
Klinik bağlam
Görüntü oluşumu, dokuların X-ışınını farklı ölçüde zayıflatmasına dayanır. Hasta çevresinde dönen tüp ve karşısındaki dedektör dizisi yüzlerce açıdan ölçüm alır; geri izdüşüm ve yinelemeli yeniden kurma algoritmalarıyla her voksele bir zayıflatma değeri atanır. Bu değerler, suyun sıfır, havanın -1000 kabul edildiği Hounsfield birimiyle ifade edilir ve dokuların ayırt edilmesini sağlar: yağ negatif, yumuşak doku 20-70, akut kan 50-80, kemik ise birkaç yüz birim dolayındadır. Pencereleme işlemiyle aynı ham veriden beyin, akciğer, yumuşak doku veya kemik penceresi elde edilir; bu nedenle bir patolojinin gözden kaçmaması, uygun pencerenin incelenmesine bağlıdır.[1]
Çok kesitli cihazlarla tüm vücut saniyeler içinde taranabilir; bu hız, yöntemin acil tıptaki yerini belirler. Kontrastsız beyin BT'si akut intraserebral kanama, subaraknoid kanama ve kafa travmasında ilk basamaktır. İnme değerlendirmesinde kanamayı dışlamanın yanı sıra BT anjiyografi büyük damar tıkanıklığını gösterir ve perfüzyon BT kurtarılabilir dokuyu tahmin ederek mekanik trombektomi kararına katkı sağlar. Toraksta pulmoner emboli tanısı BT pulmoner anjiyografiyle konur; aort diseksiyonu, travma değerlendirmesi, akut karın, ileus ve apse araştırması diğer başlıca endikasyonlardır. Yüksek çözünürlüklü kesitler interstisyel akciğer hastalıklarının sınıflandırılmasında kullanılır.
Yöntemin başlıca kısıtı iyonlaştırıcı radyasyondur. Doz, incelemeye göre değişmekle birlikte düz grafilerin belirgin biçimde üzerindedir; bu nedenle endikasyon her incelemede sorgulanmalı, çocuklarda ve yinelenen çekim gereken hastalarda doz azaltıcı protokoller ile ALARA ilkesi gözetilmelidir. İntravenöz iyotlu kontrast maddeler damar ve organ değerlendirmesini belirgin biçimde iyileştirir, ancak alerjik benzeri reaksiyon ve kontrast ilişkili akut böbrek hasarı riski taşır; uygulama öncesi böbrek işlevi ve önceki reaksiyon öyküsü değerlendirilir. Gebelikte inceleme, yarar-zarar dengesi kurularak ve mümkünse alternatif yöntemler düşünülerek planlanır.
Manyetik rezonans görüntüleme ile karşılaştırıldığında BT, yumuşak doku ayrımında geride kalır; buna karşılık hız, ulaşılabilirlik ve kritik hastanın izlem cihazlarıyla birlikte taranabilmesi bakımından üstündür. Akut iskemide difüzyon ağırlıklı MRG ilk saatlerde çok daha duyarlıyken, akut kanamada BT hızlı ve güvenilir sonuç verir. Yoğun bakımda hasta taşınmasının kendisi bir risk kaynağıdır; tüp ve kateterlerin yerinden çıkması, izlem kesintisi ve hemodinamik bozulma olasılığı nedeniyle her BT kararı, sonucun tedaviyi değiştirip değiştirmeyeceği sorusuyla tartılmalıdır.[2]
Klinik tuzaklar arasında, subaraknoid kanamanın ilk saatlerden sonra duyarlılığının hızla azalması ve güçlü klinik kuşku varlığında lomber ponksiyon gerekliliği; erken iskemik değişikliklerin ilk saatlerde çok silik olması; hareket ve metal artefaktlarının patoloji taklit etmesi sayılabilir. Ayrıca kontrastın zamanlaması yanlış ayarlandığında damar dolumunun yetersiz kalarak yalancı negatif sonuç doğurması sık karşılaşılan bir sorundur.
Eş anlamlılar
- BT
- CT
- Bilgisayarlı aksiyel tomografi