Kafa travması
Kafa travması (İng. head trauma, head injury), kafaya gelen dış mekanik kuvvetin saçlı deri, kafatası, beyin zarları ya da beyin dokusunda yarattığı hasardır. Ağırlığı, geçici bilinç bulanıklığından derin komaya dek geniş bir yelpazede değişir.
Etimoloji
"Travma", Yunanca trauma (yara) sözcüğünden gelir. Beyin dokusunun etkilendiği olguları belirtmek için kullanılan "travmatik beyin hasarı" terimi, daha dar ve işlevsel bir tanım sunar; kafa travması ise kafa yapılarının tümünü kapsayan daha geniş bir başlıktır.
Klinik bağlam
Hasar iki aşamada gelişir. Birincil hasar, darbe anında oluşan ve geri döndürülemeyen doku yırtılması, akson kopması ve damar hasarıdır. İkincil hasar ise izleyen saatler-günler içinde ortaya çıkar ve önlenebilir niteliktedir: hipoksi, hipotansiyon, intrakraniyal basınç artışı, ödem, nöbet, ateş ve metabolik bozukluklar bu sürecin başlıca sürükleyicileridir. Modern tedavi yaklaşımının tamamı, birincil hasarı değiştiremeyeceğimiz kabulünden yola çıkarak ikincil hasarı önlemeye odaklanır; nitekim tek bir hipotansiyon ya da hipoksi atağının bile sonucu belirgin biçimde kötüleştirdiği gösterilmiştir.[1]
Lezyon tipleri klinik seyri belirler. Epidural hematom genellikle temporal kemik kırığı ile birlikte orta meningeal arter yaralanmasından kaynaklanır; klasik olarak kısa bir bilinç kaybı, ardından "lusid aralık" ve sonra hızlı bozulma ile seyreder ve zamanında boşaltıldığında sonuç iyidir. Subdural hematom köprü venlerinin yırtılmasıyla oluşur; yaşlılarda ve antikoagülan kullananlarda küçük travmalarla bile gelişebilir ve kronikleşebilir. Travmatik subaraknoid kanama, beyin kontüzyonu ve diffüz aksonal hasar diğer başlıca tablolardır; sonuncusu görüntülemede silik bulgu verirken ağır bilinç bozukluğu yaratabilir.
Değerlendirmenin çatısını Glasgow koma skalası kurar ve ağırlık sınıflaması buna dayanır. Ancak puanın tek başına yorumlanması yanıltıcıdır; sedasyon, alkol, hipoksi ve şok tabloyu değiştirir. Bu nedenle pupil çapı ve ışık yanıtı, lateralizan bulgular ve zaman içindeki değişim en az puan kadar önemlidir. Görüntülemede kontrastsız bilgisayarlı tomografi ilk basamaktır; hangi hastaların taranacağını belirlemek için doğrulanmış karar kuralları kullanılır. Servikal omurga yaralanması, aksi gösterilene dek varsayılmalı ve boyun tespiti sürdürülmelidir.
Yönetimin temel ilkeleri, beyin perfüzyon basıncının korunması ve kafa içi basıncın denetimidir. Havayolu güvenliği, yeterli oksijenlenme ve kan basıncının korunması önceliklidir; hipotansiyondan kaçınmak, tek başına en etkili girişimlerden biridir. Karbondioksit düzeyi normal aralıkta tutulur — rutin hiperventilasyon, serebral damarları daraltarak iskemiyi ağırlaştırdığından terk edilmiştir ve yalnızca herniasyon bulgularında geçici bir kurtarma önlemi olarak kullanılır. Yatak başının yükseltilmesi, boyun venöz dönüşünün engellenmemesi, yeterli analjezi ve sedasyon, ateş ve nöbet denetimi standart bileşenlerdir. Basınç artışında hiperozmolar tedavi kullanılır; dirençli olgularda cerrahi boşaltma ya da dekompresif kraniyektomi gündeme gelir. Kortikosteroidlerin travmatik beyin hasarında ölüm oranını artırdığı gösterilmiştir ve kontrendikedir.[2]
Antikoagülan ve antiagregan kullanan hastalar özel bir gruptur; küçük travmalarda bile gecikmiş kanama riski taşıdıklarından daha düşük eşikle görüntülenmeli, gerektiğinde ilaç etkisi hızla geri çevrilmelidir. Hafif kafa travması geçirenlerin bir bölümünde baş ağrısı, dikkat güçlüğü, uyku bozukluğu ve duygudurum değişiklikleriyle giden travma sonrası belirtiler haftalarca sürebilir; sporcularda tekrarlayan sarsıntıların uzun dönem etkileri ayrı bir sorun alanıdır.
Klinik tuzakların başında, ilk tomografisi normal olan hastanın güvende sayılması gelir; kanamalar saatler içinde ortaya çıkabilir ve klinik kötüleşmede görüntüleme yinelenmelidir. Bir diğeri, alkol ya da madde etkisindeki hastada bilinç bozukluğunun tümüyle bu nedene bağlanmasıdır. Ayrıca yaşlı hastada haftalar önceki hafif bir düşmenin sorgulanmaması, kronik subdural hematomun atlanmasının sık nedenidir.
Eş anlamlılar
- Kafa yaralanması
- Kranyoserebral travma