Radyasyon dozu

Radyasyon dozu (İng. radiation dose), iyonlaştırıcı ışının dokuda soğurulan enerjisini ve biyolojik etkisini ifade eden ölçüdür. Tıbbi görüntülemede gerekçelendirme ve doz optimizasyonunun temelini oluşturur.

Etimoloji

Latince ışın anlamındaki radius sözcüğünden türetilen radyasyon ile Yunanca verilen miktar anlamındaki dosis sözcüğünden gelir.

Klinik bağlam

Doz kavramı birkaç düzeyde tanımlanır. Soğurulan doz, birim kütlede soğurulan enerjiyi belirtir ve gray birimiyle ölçülür. Eşdeğer doz, ışının türüne göre ağırlıklandırılır. Etkin doz ise farklı organların duyarlılığı hesaba katılarak tüm vücut için tek bir sayıya indirgenir ve sievert birimiyle ifade edilir; farklı incelemelerin karşılaştırılmasını sağlar. Bilgisayarlı tomografide ayrıca cihaz çıktısını gösteren doz göstergeleri raporlanır; bunlar hastanın aldığı dozla eşdeğer değildir, hasta boyutuna göre düzeltme gerektirir.

Biyolojik etkiler iki grupta ele alınır. Deterministik etkiler belirli bir eşiğin aşılmasıyla ortaya çıkar ve doz arttıkça şiddetlenir: deri kızarıklığı, epilasyon, katarakt ve doku nekrozu. Bu etkiler tanısal incelemelerde beklenmez; ancak uzun süren girişimsel floroskopik işlemlerde deri hasarı bildirilmiştir. Stokastik etkiler ise eşik değeri bulunmayan, olasılığı dozla artan etkilerdir; kanser gelişimi bu gruptadır. Düşük dozlarda riskin büyüklüğü belirsizdir ve doğrusal eşiksiz modele dayalı tahminler tartışmalıdır; ancak korunma ilkeleri bu varsayım üzerine kurulmuştur.

Radyasyon korunmasının üç temel ilkesi vardır: gerekçelendirme — incelemenin yarar-zarar dengesine göre haklı çıkarılması —, optimizasyon — dozun tanısal amaca ulaşacak en düşük düzeyde tutulması — ve doz sınırları; sonuncusu meslekî ve toplumsal maruziyet için geçerlidir, tıbbi endikasyonla yapılan hasta incelemelerinde doz sınırı uygulanmaz.

Yöntemler arasında doz farkı belirgindir. Akciğer grafisi çok düşük dozludur; bilgisayarlı tomografi belirgin biçimde daha yüksek doz verir ve tıbbi kaynaklı toplum dozunun büyük bölümünü oluşturur. Nükleer tıp incelemeleri ve girişimsel floroskopik işlemler de yüksek dozludur. Buna karşılık ultrasonografi ve manyetik rezonans görüntüleme iyonlaştırıcı ışın içermez; uygun olduğunda bu yöntemlerin yeğlenmesi en etkili doz azaltma stratejisidir.

Çocuklar ve gebeler özel dikkat gerektirir. Çocuklarda dokular daha duyarlıdır ve beklenen yaşam süresi uzun olduğundan stokastik risk daha yüksektir; çocuğa göre uyarlanmış protokollerin kullanılması standarttır. Gebelikte fetal doz değerlendirilir; tanısal incelemelerin çoğunda fetal doz, malformasyon eşiğinin çok altındadır. Bu nedenle yaşamı tehdit eden durumlarda — pulmoner emboli, ağır travma, aort diseksiyonu — gerekli incelemeden radyasyon kaygısıyla kaçınılması, tanı gecikmesi yoluyla çok daha büyük zarar doğurur. Karar, gerekçelendirme ve bilgilendirme ile birlikte verilir.

Doz azaltıcı yöntemler arasında uygun protokol seçimi, tarama alanının sınırlandırılması, gereksiz çok fazlı incelemelerden kaçınılması, yinelenen görüntülemelerin gözden geçirilmesi, iteratif rekonstrüksiyon algoritmaları ve floroskopide ışınlama süresinin kısaltılması sayılır. Girişimsel işlemlerde ekibin korunması için kurşun önlük, tiroit koruyucu, koruyucu gözlük ve mesafe ile zaman ilkelerine uyulması gerekir.

Klinik uygulamada en sık karşılaşılan sorun, incelemelerin gereksiz yinelenmesidir. Önceki görüntülerin ve raporların gözden geçirilmesi, uygunluk ölçütlerinin ve karar destek sistemlerinin kullanılması, hasta doz kayıtlarının izlenmesi bu açıdan etkilidir. Hastaya risk anlatılırken, tek bir incelemenin bireysel riskinin küçük olduğu ancak yinelenen incelemelerin birikimli etki yarattığı açıklanmalıdır.

Radyasyon kazalarında ve yüksek doz maruziyetinde akut radyasyon sendromu gelişir; hematopoetik, sindirim ve nörovasküler biçimleri doz düzeyine göre ortaya çıkar. Lenfosit sayısındaki hızlı düşüş, maruz kalınan dozun erken göstergesi olarak kullanılır.

Eş anlamlılar

• Işın dozu
• Etkin doz

İlgili terimler

• Radyoloji
• Bilgisayarlı tomografi
• Düz grafi
• Ultrasonografi
• Radyasyon güvenliği