Radyoloji

Radyoloji (İng. radiology; Lat. radius "ışın" + Yun. logos "bilim"), görüntüleme yöntemleriyle hastalıkların tanınması ve görüntü kılavuzluğunda tedavi uygulanmasıyla ilgilenen tıp dalıdır.

Etimoloji

Latince ışın anlamındaki radius ile Yunanca bilgi-bilim anlamındaki logos sözcüklerinden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Alanın başlangıcı, 1895 yılında X ışınlarının bulunmasıyla olmuştur; bu, hastanın içini açmadan görüntüleme olanağı sağlayan ilk yöntemdir. Sonraki dönemde bilgisayarlı tomografi, ultrasonografi, manyetik rezonans görüntüleme ve nükleer tıp yöntemleri eklenerek alan genişlemiştir.

Başlıca yöntemler farklı fiziksel ilkelere dayanır. Direkt grafi ve floroskopi, X ışınlarının dokulardaki farklı soğurulmasına dayanır; hızlı, ucuz ve yaygındır ancak yumuşak doku ayrımı sınırlıdır. Bilgisayarlı tomografi aynı ilkeyi kesitsel görüntülemeye taşır; acil değerlendirmede, travmada, kanamada ve damar incelemelerinde vazgeçilmezdir. Ultrasonografi ses dalgalarını kullanır; iyonlaştırıcı ışın içermez, yatak başında uygulanabilir ancak uygulayıcıya bağımlıdır. Manyetik rezonans görüntüleme güçlü manyetik alan ve radyo dalgalarıyla çalışır; yumuşak doku ayrımı en yüksek yöntemdir, radyasyon içermez ancak süresi uzun ve erişimi sınırlıdır. Nükleer tıp yöntemleri — sintigrafi ve pozitron emisyon tomografisi — anatomiden çok işlevi gösterir.

Yöntem seçimi klinik soruya göre yapılır; "en gelişmiş" yöntem her zaman en uygun değildir. Sorunun net biçimde tanımlanması ve ilgili klinik bilginin istemde belirtilmesi, doğru inceleme seçimini ve doğru yorumu belirler. Yetersiz klinik bilgiyle yapılan istemler, gereksiz inceleme ve yanlış yorum kaynağıdır. Uygunluk ölçütleri ve karar destek sistemleri bu amaçla geliştirilmiştir.

Radyasyon güvenliği alanın temel sorumluluklarındandır. İyonlaştırıcı ışın kullanan yöntemlerde gerekçelendirme ve dozun makul ölçüde düşük tutulması ilkeleri geçerlidir. Çocuklar ve gebeler özellikle korunmalıdır; gebelikte öncelikle ultrasonografi ve manyetik rezonans yeğlenir, zorunlu durumlarda tomografi doz azaltıcı protokollerle uygulanır. Yinelenen incelemelerin birikimli dozu göz önünde bulundurulmalıdır.

Kontrast maddeler ayrı bir güvenlik başlığıdır. İyotlu kontrast maddelerde alerjik benzeri reaksiyonlar ve böbrek işlev bozukluğu riski değerlendirilir; güncel kanıtlar kontrast ilişkili böbrek hasarı riskinin geçmişte sanıldığından düşük olduğunu göstermekle birlikte, riskli hastada hidrasyon ve endikasyonun gözden geçirilmesi önerilir. Yaşamı tehdit eden durumlarda — mezenter iskemisi, aort diseksiyonu, pulmoner emboli — kontrast verilmesinden kaçınmak, tanının gecikmesine yol açarak daha büyük zarar doğurur. Gadolinyum içeren maddeler ileri böbrek yetmezliğinde nefrojenik sistemik fibroz riski taşır; günümüzde kullanılan ajanlarda bu risk belirgin biçimde azalmıştır.

Manyetik rezonans görüntülemede güvenlik denetimi zorunludur: kalp pili ve implante cihazlar, kokleer implantlar, damar klipsleri, metalik yabancı cisimler ve bazı protezler açısından hasta sorgulanır. Manyetik alanın sürekli açık olduğu ve ferromanyetik nesnelerin ölümcül kazalara yol açabileceği unutulmamalıdır.

Girişimsel radyoloji, alanın hızla büyüyen bölümüdür: görüntü kılavuzluğunda biyopsi, apse ve sıvı drenajı, damar tıkanıklıklarının açılması, anevrizma tedavisi, kanamalarda embolizasyon, tümör ablasyonu, stent ve kateter uygulamaları bu kapsamdadır. Bu girişimler, açık cerrahiye göre daha az invaziv seçenekler sunar.

Yapay zekâ temelli yöntemler, öncelik sıralaması, saptama ve ölçüm görevlerinde kullanılmaya başlanmıştır; doğrulama, önyargı ve sorumluluk konuları tartışılmaktadır. Yorumun klinik bağlamla birleştirilmesi ve hastaya özgü karar verilmesi hekimin sorumluluğunda kalmayı sürdürmektedir.

Raporun açık, soruya yanıt veren ve öneri içeren biçimde yazılması; kritik bulguların ilgili ekibe gecikmeden iletilmesi, hasta güvenliğinin temel bileşenlerindendir.

Eş anlamlılar

• Görüntüleme bilimi
• Tıbbi görüntüleme

İlgili terimler

• Bilgisayarlı tomografi
• Manyetik rezonans görüntüleme
• Ultrasonografi
• Girişimsel radyoloji
• Radyasyon güvenliği