Damar

Damar (İng. blood vessel; Lat. vas), kanın vücutta dolaştığı boru biçimli yapıdır.

Etimoloji

Türkçe kökenlidir; Latince karşılığı vastır ve vasküler terimi bu kökten gelir.

Klinik bağlam

Dolaşım sistemi atardamarlar, arteriyoller, kılcal damarlar, venüller ve toplardamarlardan oluşur; her bölümün yapısı işlevine uyarlanmıştır. Atardamar duvarı kalın ve elastiktir; kalbin kasılmasıyla oluşan basınç dalgasını emer ve diyastolde geri yayarak akımın sürekliliğini sağlar. Bu elastik depo işlevi, yaşlanmayla azalır; damar sertleştikçe sistolik basınç yükselir, diyastolik basınç düşer ve nabız basıncı genişler. Bu değişim, yaşlıda izole sistolik hipertansiyonun neden bu kadar yaygın olduğunu açıklar.

Direncin büyük bölümü arteriyol düzeyinde oluşur; bu nedenle bu damarlar direnç damarları olarak adlandırılır. Küçük çap değişiklikleri, akımı belirgin biçimde etkiler; bu ilişki, damar genişletici ve büzücü ilaçların neden bu düzeyde etkili olduğunu açıklar. Toplardamarlar ise ince duvarlı ve kolay genişleyen yapılardır; kanın büyük bölümünü barındırdıkları için kapasitans damarları olarak anılırlar. Bu özellik, nitrat gibi toplardamarı genişleten ilaçların ön yükü nasıl düşürdüğünü açıklar. Alt uzuv toplardamarlarındaki kapakçıklar ve kas pompası, kanın yerçekimine karşı dönmesini sağlar; bu düzeneğin bozulması varis ve kronik yetmezliğe yol açar.

Damar duvarının iç yüzeyini kaplayan endotel, yalnızca bir örtü değil etkin bir organdır. Nitrik oksit üreterek damar tonusunu düzenler, pıhtılaşmayı önler ve iltihabi yanıtı denetler. Endotel işlev bozukluğu, ateroskleroz sürecinin ilk basamağıdır; bu nedenle plak oluşmadan önce bile damar sağlığı bozulmuştur. Bu kavrayış, risk etkenlerinin denetiminin neden erken dönemde önem taşıdığını gösterir. Endotel yüzeyindeki jel benzeri örtünün hasarı ise sepsiste kaçağın temel nedenidir.

Damar hastalıkları tıkayıcı ve genişletici olarak ayrılır. Tıkayıcı hastalıklarda akım azalır ve iskemi gelişir; ani tıkanmada yan dolaşım gelişmediğinden hasar ağırdır. Anevrizmalarda ise duvar zayıflar ve genişler; yırtılma riski çapla birlikte artar. Damarın katmanlarının ayrılmasıyla oluşan diseksiyon, ayrı bir acildir. Damar yaralanmaları travmanın en ölümcül bileşenidir; kanama denetimi önceliklidir. Klinik değerlendirmede nabızların iki taraflı karşılaştırılması, kılcal dolum süresi ve üfürüm aranması temel adımlardır; bu basit muayene, ileri incelemenin yönünü belirler.

Eş anlamlılar

• Kan damarı

İlgili terimler

• Ateroskleroz
• Kılcal damar
• Kan basıncı
• Tromboz
• Anevrizma