Disk hernisi
Disk hernisi (İng. disc herniation), omurlar arasındaki diskin iç kısmındaki jelatinöz çekirdeğin, dış halkadaki yırtıktan taşarak omurilik kanalına ya da sinir kökü yoluna doğru çıkmasıdır. En sık bel ve boyun bölgesinde görülür.
Etimoloji
"Herni", Latince hernia (fıtık) sözcüğünden gelir ve bir yapının bulunduğu boşluktan dışarı taşmasını anlatır. Türkçede "disk kayması" ve "bel fıtığı" adlandırmaları yaygındır; ancak diskin kaymadığı, içeriğinin taştığı göz önüne alındığında bunlar mecazi karşılıklardır.
Klinik bağlam
Disk, dışta sağlam bir halka ve içte su içeriği yüksek bir çekirdekten oluşur. Yaşla birlikte çekirdeğin su içeriği azalır, halkada yıpranma ve yırtıklar gelişir; bu zeminde artan basınç, çekirdek maddesinin dışarı taşmasına yol açar. Ortaya çıkan ağrının kaynağı yalnızca mekanik bası değildir: taşan materyalin başlattığı yerel inflamatuvar yanıt, sinir kökünü kimyasal olarak da uyarır. Bu ikili mekanizma, görüntülemedeki bası derecesi ile ağrının şiddeti arasında neden zayıf bir ilişki bulunduğunu ve inflamasyon geriledikçe belirtilerin bası sürerken bile düzelebildiğini açıklar.[1]
Klinik tablo, tutulan sinir köküne göre şekillenir. Lomber bölgede en sık alt seviyeler etkilenir; ağrı belden kalçaya ve bacağa yayılır, öksürme ve ıkınmayla artar. Kök tutulumuna özgü duyu değişikliği, kas güçsüzlüğü ve refleks kaybı, düzeyin belirlenmesini sağlar: örneğin ayak bileğinin yukarı kaldırılmasında güçsüzlük ve baş parmak sırtında duyu kaybı belirli bir kökü işaret ederken, aşil refleksinin kaybı başka bir düzeyi gösterir. Servikal bölgede ağrı boyundan kola yayılır ve benzer biçimde kök düzeyine özgü bulgular verir. Düz bacak kaldırma testi lomber, Spurling testi servikal kök tutulumunu destekler.
Değerlendirmenin asıl amacı, acil girişim gerektiren durumları ayırmaktır. Kauda ekuina sendromu cerrahi acildir ve idrar retansiyonu, perine bölgesinde duyu kaybı, dışkı tutamama ile iki taraflı bacak güçsüzlüğüyle kendini gösterir. Servikal bölgede orta hat basısı miyelopati yaratabilir; el becerisinde kayıp, yürüyüş bozukluğu, canlı refleksler ve Babinski yanıtı uyarıcıdır. İlerleyici motor defisit de erken cerrahi endikasyonudur.
Görüntülemenin yeri sınırlıdır ve bu, alanın en önemli kanıta dayalı ilkelerindendir. Uyarı işareti bulunmayan hastalarda erken manyetik rezonans görüntüleme sonuçları iyileştirmez; belirtisiz kişilerde de sık görülen disk çıkıntıları saptandığında gereksiz kaygı, ek tetkik ve girişimlere yol açar. Bu nedenle görüntüleme, uyarı işareti varlığında, ilerleyici defisitte ya da girişim planlanıyorsa istenir ve bulgular mutlaka klinik tabloyla eşleştirilerek yorumlanır.
Doğal seyir çoğu hastada olumludur: taşan materyal zamanla küçülür ve belirtiler haftalar-aylar içinde geriler. Bu nedenle yönetimin temeli konservatiftir — hastanın bilgilendirilmesi, etkin kalmasının teşviki, egzersiz ve fizik tedavi, uygun ağrı tedavisi. Yatak istirahati iyileşmeyi geciktirir. Opioidlerin yeri sınırlıdır; nöropatik ağrı bileşeni için kullanılan ajanların yararı da beklenenden azdır. Epidural steroid enjeksiyonu, dirençli radiküler ağrıda kısa dönemli rahatlama sağlayabilir. Cerrahi — genellikle mikrodiskektomi — dirençli ağrı, ilerleyici defisit ve kauda ekuina sendromunda uygulanır; ağrının erken giderilmesinde üstün olmakla birlikte, uzun dönem sonuçları konservatif tedaviyle benzerdir.[2]
Anestezi açısından, nöroaksiyel anestezi planlanan hastalarda mevcut nörolojik bulguların önceden belgelenmesi önemlidir; aksi durumda ameliyat sonrası saptanan bir defisitin önceden var olup olmadığı ayırt edilemez. Girişim sonrası ilerleyici ağrı ve motor kayıp, epidural hematom açısından acil değerlendirme gerektirir.
Klinik tuzakların başında, görüntülemede saptanan hernilerin otomatik olarak ağrının nedeni sayılması gelir; bulgu ile klinik düzey uyuşmuyorsa tanı yeniden gözden geçirilmelidir. Bir diğeri, idrar yakınmalarının sorgulanmaması nedeniyle kauda ekuina sendromunun gecikmesidir.
Eş anlamlılar
- Bel fıtığı
- Diskopati
- Nükleus pulpozus herniasyonu