Glukoz-6-fosfat dehidrogenaz eksikliği

Glukoz-6-fosfat dehidrogenaz eksikliği (İng. glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency), alyuvarları oksidan hasara karşı koruyan enzimin yetersizliğine bağlı kalıtsal hastalıktır.

Etimoloji

Eksikliği bulunan enzimin kimyasal adından türetilmiştir; İngilizce kısaltmasıyla G6PD eksikliği olarak da anılır.

Klinik bağlam

Enzim, pentoz fosfat yolağının ilk basamağını yürütür ve indirgenmiş glutatyon üretimi için gereken NADPH'yi sağlar. Alyuvarlarda mitokondri bulunmadığından bu yolak, oksidan savunmanın tek kaynağıdır. Enzim yetersiz olduğunda hücre, oksidan zorlanmayla karşılaştığında kendini koruyamaz; hemoglobin çöker ve zar hasarı gelişir. Bu düzenek, hastalığın neden yalnızca tetikleyici varlığında belirti verdiğini açıklar; ataklar arasında hasta tümüyle sağlıklıdır.

Kalıtım X kromozomuna bağlıdır; bu nedenle erkekler tek X taşıdıklarından tam eksiklik gösterir ve daha ağır etkilenir. Kadın taşıyıcılar genellikle hafif seyreder, ancak rastgele X inaktivasyonu nedeniyle bir bölümünde belirgin eksiklik görülebilir. Bu ayrıntı, kadınlarda tanının atlanmasına yol açar. Hastalık, sıtmanın yaygın olduğu bölgelerde sıktır; enzim eksikliğinin parazite karşı görece koruma sağlaması, bu coğrafi dağılımı açıklar.

Tetikleyiciler üç grupta toplanır ve bilinmesi korunmanın temelidir. Birincisi ilaçlardır; primakin, sülfonamidler, nitrofurantoin, dapson ve rasburikaz başlıcalarıdır. İkincisi enfeksiyonlardır ve uygulamada en sık karşılaşılan tetikleyicidir. Üçüncüsü bakla tüketimidir; bu ilişki hastalığa favizm adının verilmesine yol açmıştır. Yenidoğan döneminde ise eksiklik, ağır sarılık ve kernikterus riskiyle ortaya çıkar; bu nedenle naftalin içeren güve ilaçlarından ve bazı bitkisel karışımlardan kaçınılmalıdır.

Atak sırasında ani hemoliz gelişir; halsizlik, sarılık, koyu idrar ve hemoglobin düşüşü görülür. Periferik yaymada ısırık hücreleri ve özel boyamayla Heinz cisimcikleri saptanır. Tanıda en önemli tuzak, enzim düzeyinin atak sırasında yanıltıcı biçimde normal bulunmasıdır; çünkü eksik enzimli yaşlı hücreler yıkılmış, geriye enzimi görece bol genç hücreler kalmıştır. Bu nedenle ölçüm, ataktan birkaç hafta sonra yinelenmelidir. Tedavi büyük ölçüde destekleyicidir; tetikleyici uzaklaştırılır ve gerektiğinde transfüzyon yapılır. Methemoglobinemi tedavisinde kullanılan metilen mavisi bu hastalarda sakıncalıdır; bu bilgi acil uygulamada yaşamsaldır.

Eş anlamlılar

• G6PD eksikliği
• Favizm

İlgili terimler

• Hemolitik anemi
• Glutatyon
• Kalıtım
• Sarılık
• Sıtma