Sıtma

Sıtma (İng. malaria), Plasmodium cinsi parazitlerin neden olduğu, dişi Anopheles sivrisineği ile bulaşan enfeksiyon hastalığıdır.

Etimoloji

Türkçe "sıtmak" kökünden türediği kabul edilir; İngilizce malaria İtalyanca mala aria (kötü hava) ifadesinden gelir.

Klinik bağlam

İnsanda hastalık yapan başlıca türler falciparum, vivax, ovale, malariae ve knowlesidir; bu ayrım klinik açıdan belirleyicidir. Falciparum türü, ağır ve ölümcül seyreden biçimden sorumludur; yüksek parazit yükü oluşturur ve enfekte alyuvarların kılcal damarlara yapışmasına yol açar. Bu yapışma, beyin sıtmasının ve organ yetmezliklerinin temel düzeneğidir. Vivax ve ovale türleri ise karaciğerde uyuyan biçimler bırakır; bu özellik, aylar sonra ortaya çıkan yinelemeleri açıklar ve tedaviye ek bir ilaç eklenmesini zorunlu kılar.

Klinik tabloda ateş, titreme ve terleme nöbetleri klasik olarak tanımlanır; ancak bu düzenli örüntü hastaların önemli bir bölümünde görülmez. Bu nedenle düzensiz ateş tanıyı dışlamaz; bu tuzak, tanı gecikmesinin sık nedenidir. Baş ağrısı, kas ağrısı, bulantı ve ishal eşlik edebilir ve tablo gribe benzetilebilir. Muayenede dalak büyümesi ve sarılık bulunabilir. Laboratuvarda trombositopeni son derece sık görülür; ateşli ve yakın zamanda seyahat öyküsü olan hastada trombositopeni saptanması, tanıyı güçlü biçimde düşündürmelidir.

Öykünün sorgulanması, tanının en kritik adımıdır. Endemik bölgeye seyahat öyküsü olmadan tanı akla gelmez; bu nedenle ateşli her hastada seyahat sorusu sorulmalıdır. Kuluçka süresi genellikle haftalarla ölçülür, ancak koruyucu ilaç kullanmış kişilerde aylara uzayabilir. Tanı, kalın ve ince kan yaymasının mikroskopla incelenmesiyle konur; ince yayma türü belirler, kalın yayma duyarlılığı artırır. Tek bir negatif yayma tanıyı dışlamaz; inceleme aralıklarla yinelenmelidir. Hızlı antijen testleri tamamlayıcıdır.

Ağır sıtma bulguları tanınmalıdır: bilinç değişikliği, nöbet, ağır kansızlık, solunum sıkıntısı, böbrek yetmezliği, hipoglisemi ve yüksek parazit yükü bu kapsamdadır. Hipoglisemi hem hastalığın hem tedavinin sonucudur ve kolayca gözden kaçar; bu nedenle kan şekeri yakından izlenmelidir. Ağır olgularda tedavi damar yoluyla artesunat ile yapılır ve gecikmeden başlatılmalıdır; bu ilaç kininden üstün bulunmuştur. Korunmada sivrisinek önlemleri ve bölgeye uygun koruyucu ilaç kullanımı esastır; direnç örüntüsü ilaç seçimini belirler.

Eş anlamlılar

• Malarya

İlgili terimler

• Parazit
• Anemi
• Trombositopeni
• Splenomegali
• Glukoz-6-fosfat dehidrogenaz eksikliği