Kafa çiftleri

Kafa çiftleri (İng. cranial nerves), beyin ve beyin sapından çıkan on iki çift sinirin ortak adıdır.

Etimoloji

Türkçe tanımlayıcı bir terimdir; Latince karşılığı nervi cranialestir.

Sinirler işlevlerine göre duyusal, hareket ettirici ve karma olarak ayrılır.^[1]

Çoğu beyin sapından çıkar; bu nedenle muayeneleri beyin sapı işlevinin değerlendirilmesini sağlar.

Bu özellik, bilinci kapalı hastada ve beyin ölümü değerlendirmesinde belirleyicidir.

İlk sinir koku, ikincisi görme duyusunu taşır; bu ikisi beyin sapından çıkmaz.

Koku kaybı, kafa travmasında ve nörodejeneratif hastalıkların erken döneminde görülür.

Üçüncü, dördüncü ve altıncı sinirler göz hareketlerini yönetir; tutulumları çift görme yapar.

Üçüncü sinir felcinde gözbebeğinin durumu belirleyicidir.

Gözbebeği genişlemiş ve tepkisizse, dıştan bası düşünülmeli ve anevrizma acilen araştırılmalıdır.

Bu ayrım, gözbebeğini uyaran liflerin sinirin dış yüzeyinde seyretmesine dayanır ve yaşamsaldır.

Beşinci sinir yüzün duyusunu ve çiğneme kaslarını yönetir.

Trigeminal nevralji, bu sinirin dağılım alanında şimşek benzeri ağrılarla belirir.

Yedinci sinir yüz kaslarını çalıştırır; felcinde alın kırıştırılamaz.

Bu bulgu son derece önemlidir; merkezi ve çevresel felç ayrımını sağlar.

Merkezi felçte alın korunur; çünkü alın kasları her iki beyin yarımküresinden uyarı alır.

Bu ayrımın yapılmaması, inme tanısının atlanmasına ya da gereksiz görüntülemeye yol açar.

Sekizinci sinir işitme ve dengeyi taşır; akustik nörinom bu sinirden köken alır.

Dokuz ve onuncu sinirler yutma ve öğürme refleksini yönetir; tutulumları aspirasyon riski yaratır.

Onuncu sinir aynı zamanda ses tellerini uyarır; felcinde ses kısıklığı görülür.

Bu sinirin sol dalı göğüs boşluğuna iner; bu nedenle sol ses teli felci göğüs içi kitleyi düşündürür.

On birinci sinir omuz ve boyun kaslarını, on ikinci sinir dili çalıştırır.

Dil felcinde dil, felçli tarafa doğru sapar.

Çok sayıda kafa çiftinin birlikte tutulması, kafa tabanı hastalıklarını düşündürür.

Bu tablo tümör, enfeksiyon ve iltihabi hastalıklarda görülür ve görüntüleme gerektirir.

Kuduz ve tüberküloz menenjitinde de kafa çifti tutulumu tipiktir.

Muayene sistematik yapılmalı; her sinir sırayla değerlendirilmelidir.

↑ Ropper AH ve ark., Adams and Victor's Principles of Neurology, 12. baskı, 2023.