Karbonik asit
Karbonik asit (İng. carbonic acid), karbondioksitin suda çözünmesiyle oluşan zayıf asittir ve kanın başlıca tampon sisteminin merkezinde yer alır.
Etimoloji
Latince carbo (kömür) kökünden gelen karbon sözcüğü ile asit teriminin birleşimidir.
Klinik bağlam
Molekül, karbondioksit ile su arasındaki tepkimeyle oluşur ve hızla bikarbonat ile hidrojen iyonuna ayrışır. Bu tepkime, karbonik anhidraz enzimiyle çok hızlandırılır; enzim alyuvarlarda, böbrek tübüllerinde, mide mukozasında, gözde ve merkezî sinir sisteminde bulunur.[1]
Bikarbonat–karbonik asit çifti, hücre dışı sıvının en önemli tamponudur. Sistemin gücü, iki bileşenin ayrı organlarca düzenlenebilmesinden gelir: akciğerler karbondioksiti dakikalar içinde ayarlar, böbrekler ise bikarbonatı saatler-günler içinde düzenler. Bu ikili denetim, açık bir sistem oluşturur ve tamponlama kapasitesini kapalı sistemlere göre çok artırır.
Bu ilişki, kan gazı yorumunun temelidir. pH; bikarbonat ile karbondioksit basıncı arasındaki oranla belirlenir. Karbondioksitin yükselmesi solunumsal asidoz, düşmesi solunumsal alkaloz; bikarbonatın azalması metabolik asidoz, artması metabolik alkaloz oluşturur. Karşı düzenleme, oranı korumaya yöneliktir.
Alyuvarlarda enzim aracılığıyla oluşan bikarbonat plazmaya geçer ve karşılığında klor hücreye girer; klor kayması olarak adlandırılan bu değişim, karbondioksitin kanla taşınmasını sağlar. Karbondioksitin büyük bölümü bu yolla, bir bölümü hemoglobine bağlı olarak taşınır.
Enzimin engellenmesi, klinikte tedavi amacıyla kullanılır. Asetazolamid, böbrekte bikarbonat atılımını artırarak diürez sağlar ve metabolik asidoz oluşturur; bu etki, glokomda göz içi basıncını düşürmek, yükseklik hastalığını önlemek ve bazı metabolik alkaloz tablolarını düzeltmek için kullanılır. Yan etkileri arasında parestezi, tat değişikliği, hipokalemi ve böbrek taşı bulunur.
Klinikte önemli bir tuzak, ölçülen toplam karbondioksit değerinin bikarbonatla karıştırılmasıdır; biyokimya panelinde bildirilen değer, kan gazındaki hesaplanmış bikarbonattan farklı yöntemle elde edilir ve küçük farklar beklenir. Büyük uyumsuzluk, örnek sorununu düşündürür.
Bir diğer önemli nokta, bikarbonat tedavisinin sınırlarıdır. Verilen bikarbonat, hidrojen iyonlarıyla birleşerek karbondioksite dönüşür; bu karbondioksit atılamıyorsa pH düzelmez, hatta hücre içi asidoz kötüleşir. Bu nedenle solunumu yetersiz hastada bikarbonat verilmesi zararlıdır. Diyabetik ketoasidozda da rutin kullanımı önerilmez.
Mide asidi üretiminde de aynı enzim rol oynar; salgılanan hidrojenin karşılığında kana bikarbonat verilmesi, yemek sonrası geçici alkali dalgasını oluşturur.
Vücut sıvılarında oluşan bu denge, ayrıca kemik ve idrar yollarındaki tuz çökelmesini de etkiler; idrar pH'ı taş türünü belirleyen etkenlerdendir.
Eş anlamlılar
- H2CO3
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Hall JE, Hall ME, Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14. baskı, 2021.