Kan gazı
Kan gazı (İng. blood gas analysis), kandaki oksijen ve karbondioksit basınçları ile pH ve asit–baz göstergelerinin ölçüldüğü incelemedir.
Etimoloji
Türkçe kan sözcüğü ile gaz sözcüğünün birleşimidir.
Klinik bağlam
İnceleme, solunum ve metabolik dengeyi eş zamanlı değerlendirir. Ölçülen temel değerler pH, karbondioksit basıncı, oksijen basıncı, bikarbonat, baz açığı ve oksijen doygunluğudur; ayrıca laktat, elektrolitler ve hemoglobin türevleri çalışılabilir.[1]
Yorum, aşamalı bir sırayla yapılır: önce pH ile asidoz ya da alkaloz belirlenir, ardından karbondioksit ve bikarbonat değerlendirilerek birincil bozukluğun solunumsal mı metabolik mi olduğu saptanır, sonra beklenen karşı düzenlemenin gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılır. Beklenenden sapma, ikinci bir bozukluğun varlığını gösterir.
Bu noktada önemli bir kural vardır: vücut, aşırı düzeltme yapmaz. pH'ın tümüyle normal olması, birden çok bozukluğun bir arada bulunduğunu düşündürür. Bu ayrımın atlanması, ciddi tabloların gözden kaçmasına yol açar.
Metabolik asidozda anyon açığı hesaplanır; yüksek olması asit birikimini, normal olması bikarbonat kaybını gösterir. Yüksek açıklı nedenler arasında laktik asidoz, diyabetik ketoasidoz, üremi ve bazı zehirlenmeler; normal açıklı nedenler arasında ishal ve böbrek tübül bozuklukları bulunur. Ayrıca düzeltilmiş açık, hipoalbüminemi varlığında hesaplanmalıdır; albümin düşüklüğü gerçek açığı gizler ve laktik asidozu maskeleyebilir.
Solunum değerlendirmesinde oksijenlenme ile ventilasyon ayrı ele alınır. Oksijen basıncı oksijenlenmeyi, karbondioksit basıncı ise ventilasyonun yeterliliğini gösterir. Bu ayrım, alanın en önemli kavramsal noktasıdır: bir hastanın oksijen doygunluğu normal olabilirken karbondioksiti ölümcül düzeyde yüksek olabilir. Bu nedenle solunum yetmezliği kuşkusunda nabız oksimetresi tek başına yeterli değildir.
Arteriyel örnek altın ölçüttür; venöz örnek ise pH ve karbondioksit için yaklaşık bilgi verir, oksijenlenme değerlendirmesi için kullanılamaz. Bu ayrımın karıştırılması yaygın bir hatadır.
Örnek alım hataları sonucu bozar. Örneğe hava kabarcığı karışması oksijen değerini yükseltir, gecikmiş çalışma pH'ı düşürür, aşırı heparin karbondioksiti düşürür. Çok yüksek lökosit sayısında örnekte oksijen tüketimi sürerek yalancı düşük değer elde edilir.
Karbon monoksit zehirlenmesi ayrı bir tuzaktır: nabız oksimetresi ve hesaplanan doygunluk normal görünür; tanı yalnızca ko-oksimetre ile konur. Aynı durum methemoglobin için de geçerlidir.
Yüksek karbondioksitli hastalarda hedef, değerleri normale çekmek değil, hastanın kendi bazal düzeyine dönmektir. Kronik uyum sağlamış hastada agresif düzeltme zararlıdır.
Ölçüm, tedavi yanıtının izleminde de kullanılır; ancak sık ve gereksiz tekrar, hem hasta için ağrılıdır hem de kan kaybına katkıda bulunur.
Eş anlamlılar
- Arter kan gazı
- Kan gazı analizi
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Vincent JL ve ark. (ed.), Textbook of Critical Care, 8. baskı, 2023.