Bikarbonat
Bikarbonat (İng. bicarbonate), vücudun başlıca tampon sistemini oluşturan ve asit-baz dengesinin metabolik bileşenini yansıtan iyondur.
Etimoloji
Karbonik asidin tuzu olan yapısından adlandırılmıştır.
Klinik bağlam
Karbondioksit ile bikarbonat arasındaki denge, kanın pH'sını belirleyen temel tampon sistemidir. Sistemin ayırt edici özelliği açık olmasıdır: karbondioksit akciğerden, bikarbonat ise böbrekten düzenlenir. Bu iki organın birlikte çalışması, kan gazı analizi yorumunun temelidir.[1]
Böbrekte süzülen bikarbonatın neredeyse tamamı proksimal tübülden geri emilir; ayrıca distal bölümde yeni bikarbonat üretilir ve hidrojen iyonu atılır. Bu düzenek, renal tübüler asidoz tiplerinin nasıl ortaya çıktığını açıklar: proksimal tipte geri emilim, distal tipte ise asit atılımı bozulmuştur.
Klinik değerlendirmede bikarbonat düzeyi, bozukluğun metabolik bileşenini gösterir. Düşük değer metabolik asidozu ya da solunumsal alkaloza verilen telafiyi; yüksek değer metabolik alkalozu ya da solunumsal asidoza verilen telafiyi yansıtır. Bu ayrımı yapmak için pH ve karbondioksitin birlikte değerlendirilmesi zorunludur; tek başına bikarbonata bakılması yanıltıcıdır.
Telafi ilkesi belirleyicidir: böbrek telafisi günler alır. Bu nedenle belirgin biçimde yükselmiş bikarbonat, karbondioksit yüksekliğinin kronik olduğunu gösterir. Bu bilgi, kronik hiperkapnik hastada karbondioksitin hızla normale indirilmesinin neden ağır alkaloza yol açtığını açıklar; hedef, normal değer değil hastanın kendi bazal düzeyidir.
Metabolik asidozda anyon açığının hesaplanması, tanısal yaklaşımı ikiye ayırır. Yüksek anyon açıklı asidozda laktat, ketonlar, üremi, toksinler ve ilaçlar araştırılır. Normal anyon açıklı asidozda ise sindirim yoluyla bikarbonat kaybı — ishal — ve renal tübüler asidoz düşünülür. Ayrıca büyük hacimde serum fizyolojik verilmesi hiperkloremik asidoza yol açar; bu, dengeli çözeltilerin neden tercih edildiğini açıklar.
Venöz kan gazında bikarbonat ve pH değerleri arteriyel değerlerle iyi uyum gösterir; bu bilgi, gereksiz arteriyel ponksiyonların azaltılmasını sağlar.
Tedavi amaçlı bikarbonat uygulaması, güncel yaklaşımda sınırlıdır. Laktik asidozda rutin kullanımının sonuçları iyileştirmediği gösterilmiştir; ayrıca üretilen karbondioksitin atılamadığı durumlarda hücre içi asidozu ağırlaştırabilir. Bu nedenle asıl tedavi, asidozun nedenine yöneliktir.
Buna karşılık belirli durumlarda uygulanır: ağır ve dirençli asidoz, hiperkalemi tedavisi, sodyum kanal blokajına bağlı zehirlenmeler — trisiklik antidepresanlar gibi — , salisilat zehirlenmesinde idrarın alkalileştirilmesi ve renal tübüler asidoz.
Uygulama sırasında dikkat edilecek noktalar arasında sodyum yükü, hacim genişlemesi, hipokalemi, iyonize kalsiyumun düşmesi ve aşırı düzeltmeye bağlı alkaloz bulunur. Ayrıca alkaloz, oksijen dissosiyasyon eğrisini sola kaydırarak doku oksijenlenmesini bozar.
Sürekli böbrek yerine koyma tedavilerinde ve diyalizde tampon dengesi, kullanılan solüsyonlarla düzenlenir; karaciğer yetmezliğinde sitrat metabolizması bozulduğundan bu hastalarda özel dikkat gerekir.
Eş anlamlılar
- HCO3
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Marino PL, Marino's The ICU Book, 4. baskı, 2014.