İshal

İshal (İng. diarrhea; Yun. diarrhoia, akıp gitmek), dışkı sıklığının, hacminin ya da sulu kıvamının artmasıdır.

Etimoloji

Yunanca içinden akmak anlamındaki diarrhoia sözcüğünden gelir.

Klinik bağlam

Süreye göre akut, süregen ve kronik biçimler ayrılır; bu ayrım tanısal yaklaşımı belirler. Akut ishallerin büyük çoğunluğu enfeksiyöz kaynaklıdır ve kendiliğinden düzelir; kronik ishalde ise emilim bozukluğu, iltihabi hastalıklar ve işlevsel bozukluklar araştırılır.

Düzeneğe göre dört grup tanımlanır. Ozmotik ishalde emilmeyen maddeler bağırsakta su tutar; açlıkla düzelmesi ayırt edicidir. Sekretuvar ishalde bağırsak sıvı salgılar; açlıkla düzelmez ve gece de sürer — bu özellik, işlevsel nedenlerden ayırmada değerlidir. İltihabi ishalde mukoza hasarı vardır; kan, mukus ve ateş eşlik eder. Motilite bozukluklarında ise geçiş hızlanmıştır.

Akut ishalde en önemli klinik ayrım, kanlı olup olmamasıdır. Kanlı ishal, invazif etkenleri düşündürür ve iki temel güvenlik kuralını gündeme getirir. Birincisi, bağırsak hareketini yavaşlatan ilaçların — loperamid gibi — kullanılmamasıdır; toksin atılımını engelleyerek tabloyu ağırlaştırır. İkincisi, körlemesine antibiyotik verilmemesidir; Shiga toksini üreten Escherichia coli enfeksiyonunda antibiyotik hemolitik üremik sendrom riskini artırabilir.

Uyarı bulguları şunlardır: yüksek ateş, kanlı dışkı, şiddetli karın ağrısı, ağır dehidratasyon, ileri yaş, bağışıklık baskılanması, yakın zamanda antibiyotik kullanımı ve seyahat öyküsü. Bu bulgular varlığında dışkı incelemesi ve kültür istenir.

Antibiyotik kullanımı öyküsü bulunan hastada Clostridioides difficile enfeksiyonu düşünülmelidir. Bu tabloda kritik bir tuzak vardır: ishalin azalması iyileşme değil, bağırsak hareketlerinin durduğunu — toksik megakolon gelişmekte olduğunu — gösterebilir. Karın gerginliği ve genel durum bozukluğu birlikte değerlendirilmelidir.

Tedavinin temeli sıvı ve elektrolit replasmanıdır; çoğu hastada ağızdan rehidratasyon çözeltileri yeterlidir ve damar yolundan tedaviye üstündür. Beslenmenin erken sürdürülmesi iyileşmeyi hızlandırır; uzun süreli açlık ve laktoz kısıtlaması rutin olarak önerilmez.

Kronik ishalde ayırıcı tanı geniştir: çölyak hastalığı, inflamatuar bağırsak hastalığı, mikroskopik kolit, pankreas yetmezliği, safra asidi malabsorpsiyonu, bakteriyel aşırı çoğalma, hipertiroidi, nöroendokrin tümörler ve irritabl bağırsak sendromu. İlaçlar sık ve gözden kaçan bir nedendir: metformin, kolşisin, proton pompası inhibitörleri, magnezyum içeren preparatlar, antibiyotikler ve bağışıklık denetim noktası inhibitörleri sayılabilir. Bu son grupta gelişen kolit, kortikosteroid gerektiren ciddi bir yan etkidir.

Bir diğer gözden kaçan durum, taşma ishalidir: ileri kabızlık ve dışkı tıkacı bulunan hastada sulu dışkılama görülür; bu tabloya antidiyareik verilmesi durumu ağırlaştırır. Yaşlı ve hareketsiz hastalarda mutlaka düşünülmelidir.

Kritik hastada ishal sıktır ve enteral beslenme, sorbitol içeren ilaçlar, prokinetikler ve antibiyotikler sorumlu olabilir. Ancak enfeksiyon dışlanmadan beslenmenin kesilmesi doğru değildir; çoğunlukla hız ve içerik ayarı yeterlidir.

Kalıcı ishalde dehidratasyon, elektrolit bozuklukları, metabolik asidoz, akut böbrek hasarı, perianal deri bütünlüğünün bozulması ve malnütrisyon izlenmelidir.

Eş anlamlılar

• Diyare

İlgili terimler

• Besin zehirlenmesi
• Clostridioides difficile
• Dehidratasyon
• İnflamatuar bağırsak hastalığı
• Malabsorpsiyon