Kriptokok

Kriptokok (İng. Cryptococcus; Yun. kryptos, gizli + kokkos, tane), kapsüllü maya türünde bir mantar cinsidir.

Etimoloji

Yunanca kryptos (gizli) ve kokkos (tane, çekirdek) sözcüklerinden türetilmiştir.

Klinik bağlam

İnsanda hastalık yapan başlıca türler Cryptococcus neoformans ve Cryptococcus gattiidir. İlki dünya genelinde yaygındır ve kuş dışkısıyla kirlenmiş toprakta bulunur; ikincisi belirli ağaç türleriyle ilişkilidir ve bağışıklığı normal kişilerde de hastalık yapabilmesiyle ayrılır.

Etkenin en belirgin özelliği, polisakkarit yapıda kalın bir kapsül taşımasıdır. Kapsül, fagositozdan korunmayı sağlar, kompleman etkinliğini bozar ve iltihabi yanıtı baskılar. Bu nedenle enfeksiyon sırasında beklenen iltihap bulguları silik kalır; bu, tanının gecikmesinin başlıca nedenidir.

Bulaş solunum yoluyla gerçekleşir; akciğerlerden kana geçerek merkezî sinir sistemine yerleşme eğilimi gösterir. Bu yerleşim tercihinin nedenlerinden biri, beyin omurilik sıvısındaki koşulların üremesini desteklemesidir.

Başlıca risk grubu, hücresel bağışıklığı bozulmuş kişilerdir: ileri HIV enfeksiyonu, organ nakli alıcıları, uzun süreli kortikosteroid kullananlar, hematolojik kanserler ve ileri karaciğer hastalığı. CD4 lenfosit sayısı belirli bir eşiğin altına indiğinde risk belirgin biçimde artar.

En sık klinik tablo kriptokok menenjitidir; sinsi başlayan baş ağrısı, bulantı ve zihinsel değişiklikle seyreder. Klasik ense sertliği ve ateş sıklıkla bulunmaz. Akciğer tutulumu nodül ya da infiltrasyon biçiminde ortaya çıkar; deri lezyonları yaygın hastalığın göstergesi olabilir ve molluskum benzeri görünümüyle karışabilir.

Tanıda kapsül antijeninin kanda ve beyin omurilik sıvısında saptanması hızlı ve duyarlı bir yöntemdir; hızlı tanı testleri yatak başında sonuç verir. Çini mürekkebi ile mikroskopide kapsülün oluşturduğu halo görülür. Kültür kesin tanı sağlar.

Yönetimin en kritik yönü, kafa içi basınç artışının denetlenmesidir. Basınç yüksekliği, ölüm ve görme kaybının başlıca nedenidir ve yinelenen lomber ponksiyonla sıvı boşaltılması tek başına gidişi iyileştirir. Bu basamağın atlanması, alanın en önemli hatasıdır. Kortikosteroidlerin bu amaçla kullanılması yararlı değildir, hatta zararlı bulunmuştur.

Tedavi üç aşamalıdır: yoğun başlangıç tedavisi, ardından yerleştirme ve idame dönemi. Antifungal ilaçların birlikte kullanımı, tek başına kullanıma üstündür.

Antiretroviral tedavinin başlanma zamanlaması ayrıca önemlidir; menenjitte tedavinin çok erken başlatılması, bağışıklık onarım iltihabi sendromu nedeniyle ölüm oranını artırır. Bu nedenle antifungal tedaviden birkaç hafta sonra başlanması önerilir. Bu, zamanlamanın sonucu belirlediği önemli bir örnektir.

Antijen taraması, ileri bağışıklık yetmezliği olan hastalarda belirti ortaya çıkmadan enfeksiyonu saptayarak koruyucu tedaviye olanak verir.

Eş anlamlılar

• Cryptococcus

İlgili terimler

• Kriptokok menenjiti
• Fungal enfeksiyon
• HIV enfeksiyonu
• Fırsatçı enfeksiyon
• Antifungal ilaçlar