Antiretroviral tedavi

Antiretroviral tedavi (İng. antiretroviral therapy), HIV enfeksiyonunda virüsün çoğalmasını baskılamak amacıyla birden çok ilacın birlikte kullanıldığı tedavidir.

Etimoloji

Retrovirüslere karşı kullanılan tedaviyi belirten adından türetilmiştir.

Klinik bağlam

İlaçlar, virüsün yaşam döngüsünün farklı basamaklarını hedefler: nükleoz(t)id ve nükleozid dışı ters transkriptaz inhibitörleri, integraz inhibitörleri, proteaz inhibitörleri, giriş ve füzyon inhibitörleri. Tek ilaçla tedavide direnç hızla geliştiğinden, her zaman kombinasyon kullanılır; bu, alanın temel ilkesidir.

Güncel yaklaşımda tedavi, CD4 sayısına bakılmaksızın tanı konulur konulmaz başlatılır. Erken başlanmasının hem hastalık seyrini iyileştirdiği hem bulaşı önlediği gösterilmiştir. Tedaviyle virüs yükü saptanamaz düzeye indiğinde cinsel yolla bulaş gerçekleşmez; bu bilgi, hem tedavi uyumunu hem damgalanmayla mücadeleyi destekler.

Günümüzde tercih edilen rejimler çoğunlukla integraz inhibitörü temellidir ve tek tablette birleştirilmiştir; bu, uyumu belirgin biçimde artırmıştır. Tedavi başarısının anahtarı düzenli kullanımdır; aksamalar direnç gelişimine yol açar.

Tedavi öncesi değerlendirmede CD4 sayısı, virüs yükü, direnç testi, eşlik eden enfeksiyonlar — hepatit B ve C, sifiliz, tüberküloz — , böbrek ve karaciğer işlevleri, kemik sağlığı ve aşı durumu incelenir.

Klinik açıdan kritik bir nokta hepatit B birlikteliğidir: bazı antiretroviraller aynı zamanda hepatit B'ye etkilidir. Bu ilaçların kesilmesi, hepatitin ağır alevlenmesine yol açabilir; bu nedenle rejim değişikliklerinde hepatit B durumu gözetilmelidir.

Bir diğer kritik konu, tedavi başlangıcında görülen bağışıklık yeniden yapılanma sendromudur: bağışıklık düzelirken var olan gizli enfeksiyona karşı abartılı yanıt gelişir ve hasta paradoksal biçimde kötüleşir. Bu durum tedavi başarısızlığıyla karıştırılmamalıdır. Zamanlama, eşlik eden enfeksiyona göre planlanır: tüberküloz menenjiti ve kriptokok menenjitinde çok erken başlanmasının zararlı olduğu gösterilmiştir; bu tablolarda bekleme süresi bırakılır.

İlaç etkileşimleri geniştir ve klinik açıdan önemlidir. Ritonavir ve kobisistat, güçlü enzim inhibitörleridir; birlikte kullanılan kortikosteroid, statin, antiaritmik, sedatif ve azol antifungallerin düzeylerini belirgin biçimde yükseltir. İnhale ve eklem içi kortikosteroidlerle bile Cushing sendromu ve adrenal yetmezlik geliştiği bildirilmiştir; bu, gözden kaçan önemli bir etkileşimdir. Tersine rifampisin, karbamazepin ve sarı kantaron antiretroviral düzeylerini düşürerek tedavi başarısızlığına yol açar. Ayrıca integraz inhibitörlerinin emilimi, kalsiyum ve magnezyum içeren antasitlerle azalır; alım zamanları ayrılmalıdır.

Yan etkiler ilaç grubuna göre değişir: tenofovir preparatlarında böbrek ve kemik etkileri, integraz inhibitörlerinde kilo artışı ve uyku bozukluğu, abakavirde belirli bir HLA aleli taşıyanlarda ağır aşırı duyarlılık tepkimesi görülür. Bu nedenle abakavir öncesinde genetik tarama zorunludur.

Hastanede yatan ve cerrahi geçiren hastalarda tedavinin kesintiye uğramaması gerekir; ağızdan alım olmadığında uygun yol planlanmalıdır.

Korunmada temas öncesi ve temas sonrası profilaksi kullanılır; mesleki yaralanmalar dâhil, temas sonrası profilaksi olabildiğince erken başlatılmalıdır.

Eş anlamlılar

• ART

İlgili terimler

• HIV enfeksiyonu
• Fırsatçı enfeksiyon
• İlaç etkileşimi
• Hepatit B
• Tüberküloz