Pankreatit

Pankreatit (İng. pancreatitis; Yun. pankreas + -itis "enflamasyon"), pankreasın enflamasyonudur. Ani başlayan ve kalıcı hasar bırakmadan düzelebilen akut biçimi ile geri dönüşsüz yapısal değişikliklerle seyreden kronik biçimi ayrı tablolar oluşturur.

Etimoloji

Yunanca pan (tüm) ve kreas (et) sözcüklerinden oluşan pankreas adı ile enflamasyon bildiren -itis ekinden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Her iki biçimin ortak mekanizması, sindirim enzimlerinin bez içinde erken etkinleşerek dokuyu sindirmesidir. Akut biçimde bu süreç ani ve şiddetlidir; enflamatuvar yanıt sistemik hâle gelebilir ve uzak organ tutulumu yaratabilir. Ayrıntılı bilgi için akut pankreatit maddesine bakılabilir. Kronik biçimde ise yinelenen ya da sürekli enflamasyon, bezde fibrozis, kalsifikasyon, kanal darlıkları ve ilerleyici işlev kaybına yol açar.

Kronik pankreatitin başlıca nedeni uzun süreli alkol kullanımıdır; sigara bağımsız ve güçlü bir risk etkenidir ve hastalığın ilerlemesini hızlandırır. Diğer nedenler kalıtsal pankreatit ve genetik yatkınlıklar, otoimmün pankreatit, kanal darlıkları ve taşlar, hipertrigliseridemi, hiperkalsemi ile nedeni belirlenemeyen olgulardır. Tropikal bölgelerde beslenmeyle ilişkili biçimler bildirilmiştir.

Kronik biçimin klinik tablosunda karın ağrısı öndedir; sırta yayılır, yemekle artabilir ve zamanla nitelik değiştirir. Ağrı, hastalığın en güç yönetilen bileşenidir. Bez işlevinin belirli bir bölümü kaybedildiğinde ekzokrin yetmezlik ortaya çıkar: yağ emiliminin bozulmasıyla yağlı ve kötü kokulu dışkılama, kilo kaybı, yağda çözünen vitamin eksiklikleri ve malnütrisyon gelişir. K vitamini eksikliğine bağlı pıhtılaşma bozukluğu ve D vitamini eksikliğine bağlı kemik kaybı görülebilir. Endokrin işlev kaybı, pankreatojenik diyabete yol açar; bu tabloda hem insülin hem glukagon eksik olduğundan kan şekeri dalgalanmaları ve hipoglisemi eğilimi belirgindir — bu ayrım, tedavi planını değiştirir.

Tanıda görüntüleme belirleyicidir: bilgisayarlı tomografide kalsifikasyonlar, kanal genişlemesi ve bez atrofisi görülür; manyetik rezonans kolanjiyopankreatografi kanal yapısını ayrıntılı gösterir; endoskopik ultrason erken evrede en duyarlı yöntemdir. Ekzokrin yetmezlik, dışkıda elastaz ölçümüyle değerlendirilir. Otoimmün pankreatitte IgG4 düzeyi ve tipik görüntüleme bulguları tanıya yönlendirir; bu biçim kortikosteroide dramatik yanıt verir ve pankreas kanserinden ayrılması yaşamsaldır.

Yönetim çok bileşenlidir. Alkol ve sigaranın bırakılması, hastalığın ilerlemesini yavaşlatan en etkili girişimlerdir. Ağrı yönetiminde basamaklı yaklaşım benimsenir; opioid bağımlılığı riski nedeniyle çok modlu analjezi ve girişimsel seçenekler değerlendirilir. Ekzokrin yetmezlikte pankreas enzim replasmanı uygulanır; enzimlerin öğünlerle birlikte ve yeterli dozda alınması gerekir — yetersiz doz ve yanlış zamanlama, tedavi başarısızlığının en sık nedenidir. Beslenme desteği, vitamin replasmanı ve kemik sağlığının izlenmesi bakımın parçasıdır.

Kanal darlığı ve taşlarında endoskopik girişimler, dirençli ağrıda ve komplikasyonlarda cerrahi seçenekler gündeme gelir. Komplikasyonlar arasında psödokist, safra yolu ve duodenum darlığı, splenik ven trombozu ve buna bağlı bölgesel portal hipertansiyon, pankreas asiti ve plevral efüzyon bulunur.

Kronik pankreatit, pankreas kanseri için önemli bir risk etkenidir; yeni ortaya çıkan kilo kaybı, sarılık, ağrı örüntüsünde değişiklik ve diyabetin ani kötüleşmesi bu açıdan araştırılmalıdır. Kalıtsal biçimlerde risk belirgin biçimde daha yüksektir ve izlem programları önerilir.

Eş anlamlılar

• Pankreas iltihabı

İlgili terimler

• Akut pankreatit
• Safra taşı
• Malnütrisyon
• Diabetes mellitus
• Hipertrigliseridemi