Akut pankreatit
Akut pankreatit (İng. acute pancreatitis; Yun. pankreas "tümüyle et" + -itis "enflamasyon"), pankreasın ani başlayan enflamasyonudur. Çoğu olgu kendini sınırlar; ağır biçimi çoklu organ yetmezliğiyle seyreder.
Etimoloji
Yunanca pan (tüm) ve kreas (et) sözcüklerinden oluşan pankreas adı, organın yumuşak ve etli görünümüne göndermedir.
Klinik bağlam
Temel mekanizma, sindirim enzimlerinin bez içinde erken etkinleşerek dokuyu sindirmesidir; buna yaygın enflamatuvar yanıt eşlik eder ve ağır olgularda kapiller kaçış, hacim kaybı ve uzak organ tutulumu gelişir. En sık nedenler safra taşları ve alkoldür; bunları hipertrigliseridemi, ilaçlar, endoskopik retrograd kolanjiyopankreatografi sonrası dönem, hiperkalsemi, travma, otoimmün pankreatit, enfeksiyonlar ve kalıtsal nedenler izler. Nedeni belirlenemeyen olgularda mikrolitiyazis ve tümör araştırılmalıdır.[1]
Tanı için üç ölçütten en az ikisinin bulunması gerekir: karakteristik karın ağrısı, amilaz ya da lipazın normal üst sınırın belirli katı üzerinde yükselmesi ve görüntülemede uyumlu bulgular. Ağrı epigastriumda başlar, sırta yayılır, öne eğilmekle azalır; bulantı ve kusma eşlik eder. Lipaz, amilaza göre daha özgül ve daha uzun süre yüksek kalır. Enzim düzeyinin yüksekliği hastalığın ağırlığıyla ilişkili değildir — bu, sık yapılan bir yorum hatasıdır; hipertrigliseridemiye bağlı olgularda enzimler yanıltıcı biçimde düşük bulunabilir.
Görüntülemede ilk basamak, safra taşlarını araştırmak için ultrasonografidir ve her hastada yapılmalıdır. Kontrastlı bilgisayarlı tomografi tanı için rutin gerekli değildir; nekrozun ve komplikasyonların değerlendirilmesi amacıyla ilk günlerden sonra çekildiğinde daha bilgi vericidir. Erken dönemde çekilen tomografi nekrozun yaygınlığını olduğundan az gösterir.
Ağırlık değerlendirmesi, organ yetmezliğinin varlığına ve süresine dayanır: geçici organ yetmezliği orta ağır, kalıcı organ yetmezliği ağır hastalığı tanımlar. Klinik gidiş ilk saatlerde belirlenemeyebileceğinden yinelenen değerlendirme gerekir. Hematokrit yüksekliği, üre artışı ve yükselen kreatinin, kötü gidiş göstergeleridir.
Tedavinin temeli destekleyicidir. Sıvı resüsitasyonu erken dönemde önemlidir; ancak agresif yüklemenin zararlı olduğu ve ölçülü sıvı tedavisinin daha güvenli bulunduğu gösterilmiştir. Dengeli kristalloid çözeltiler yeğlenir. Ağrı denetimi etkin biçimde sağlanmalıdır; opioid kullanımı uygundur. Beslenmede yaklaşım köklü biçimde değişmiştir: uzun süreli aç bırakma terk edilmiş, tolere eden hastada erken oral beslenmenin güvenli ve yararlı olduğu gösterilmiştir. Ağızdan alamayan hastada enteral beslenme yeğlenir; parenteral beslenme yalnızca enteral yolun kullanılamadığı durumlarda uygulanır.[2]
Antibiyotik kullanımı seçicidir. Profilaktik antibiyotiğin steril nekrozda yararsız olduğu gösterilmiştir; yalnızca kanıtlanmış ya da güçlü biçimde kuşkulanılan enfeksiyonda kullanılır. Enfekte nekroz kuşkusunda tedavi, gecikmiş ve basamaklı girişim yaklaşımıdır: mümkünse dört haftadan sonra, önce perkütan ya da endoskopik drenaj, gerekirse minimal invaziv nekrozektomi. Erken açık cerrahi ölüm oranını artırır.
Safra taşına bağlı pankreatitte, eşlik eden kolanjit ya da süregen safra yolu tıkanıklığı varsa endoskopik girişim erken uygulanır; bunun dışında rutin acil işlem gerekli değildir. Aynı yatışta ya da kısa süre içinde kolesistektomi yapılması, yinelemeyi belirgin biçimde azaltır ve ihmal edilmemesi gereken bir adımdır.
Komplikasyonlar erken ve geç olarak ayrılır. Erken dönemde akut solunum sıkıntısı sendromu, akut böbrek hasarı, dolaşım yetmezliği, hipokalsemi ve hiperglisemi görülür. Geç dönemde peripankreatik sıvı koleksiyonları, psödokist, duvarlı nekroz, enfeksiyon, damar komplikasyonları — splenik ven trombozu, psödoanevrizma — ve karın içi basınç artışı ortaya çıkar. Uzun dönemde ekzokrin ve endokrin yetmezlik ile kronik pankreatit gelişebilir.
Yineleyen olgularda nedenin belirlenip giderilmesi — safra taşı cerrahisi, alkolün bırakılması, trigliserid yönetimi, sorumlu ilacın kesilmesi — tedavinin en etkili bölümüdür.
Eş anlamlılar
- Pankreas iltihabı