Pnömoni
Pnömoni (İng. pneumonia; Yun. pneumon "akciğer"), akciğer parankiminin — alveoller ve çevresindeki interstisyel dokunun — enfeksiyöz enflamasyonudur. Dünyada enfeksiyona bağlı ölümlerin başlıca nedenlerindendir.
Etimoloji
Yunanca akciğer anlamındaki pneumon sözcüğünden türetilmiştir; Türkçede zatürre adıyla da bilinir.
Klinik bağlam
Sınıflandırma, etken dağılımını ve tedavi seçimini belirlediği için epidemiyolojik ortama göre yapılır. Toplum kökenli pnömoni hastane dışında gelişir; hastane kökenli pnömoni yatıştan belirli bir süre sonra ortaya çıkar; ventilatörle ilişkili pnömoni ise entübe hastada gelişen özel bir biçimdir. Bağışıklığı baskılanmış hastada görülen pnömoniler, fırsatçı etkenleri kapsayan ayrı bir grup oluşturur.[1]
Toplum kökenli olgularda en sık etken Streptococcus pneumoniaedir; Haemophilus influenzae, Mycoplasma pneumoniae, Chlamydia pneumoniae, Legionella türleri ve solunum virüsleri — influenza, RSV, SARS-CoV-2 — diğer başlıca nedenlerdir. Hastane kökenli ve ventilatörle ilişkili pnömonide Pseudomonas aeruginosa, Acinetobacter, Klebsiella ve metisiline dirençli Staphylococcus aureus öne çıkar. Aspirasyon riski taşıyan hastada ağız florası ve anaeroplar rol oynar.
Klinik tabloda ateş, öksürük, balgam, plöretik göğüs ağrısı, nefes darlığı ve halsizlik bulunur; muayenede ral, bronşiyal solunum sesi ve matite saptanabilir. Yaşlıda tablo atipiktir: ateş bulunmayabilir, tek bulgu düşme, iştahsızlık, konfüzyon ya da genel durumda bozulma olabilir. Bu nedenle yaşlıda açıklanamayan kötüleşmede pnömoni akla getirilmelidir.
Tanı, uyumlu klinik bulguların akciğer görüntülemesinde yeni infiltrasyonla desteklenmesine dayanır. Akciğer grafisi ilk basamaktır; erken dönemde ve dehidrate hastada bulgu vermeyebilir. Bilgisayarlı tomografi ve akciğer ultrasonografisi duyarlılığı artırır. Mikrobiyolojik inceleme hastalığın ağırlığına göre planlanır: hafif ayaktan olguda genellikle gerekmez; hastaneye yatırılan ve ağır olgularda kan kültürü, balgam incelemesi, idrarda pnömokok ve Legionella antijenleri, solunum virüsü panelleri ve entübe hastada alt solunum yolu örnekleri alınır. Prokalsitonin, antibiyotik süresinin kısaltılmasında yardımcı olabilir ancak tek başına başlama kararını belirlemez.
Ağırlık değerlendirmesi, yatış kararının ve tedavi yoğunluğunun temelidir; doğrulanmış puanlama sistemleri kullanılır. Ancak bu araçlar klinik yargının yerine geçmez; sosyal koşullar, eşlik eden hastalıklar ve ağızdan tedaviye uyum da göz önüne alınır. Solunum yetersizliği, septik şok ve çoklu organ tutulumu yoğun bakım gereksinimini gösterir.
Tedavide ampirik antibiyotik seçimi, ortama ve hastanın risk etkenlerine göre yapılır; yerel direnç örüntüleri belirleyicidir. Ağır olgularda antibiyotiğin erken uygulanması sonucu belirgin biçimde etkiler. Kültür sonuçları geldiğinde spektrumun daraltılması ve gereksiz uzun sürelerden kaçınılması antibiyotik yönetiminin temel ilkeleridir; çoğu olguda kısa süreli tedavinin uzun tedaviyle eşdeğer olduğu gösterilmiştir. Viral pnömonilerde antibakteriyel tedavi endike değildir; influenzada uygun hastada antiviral tedavi erken başlatılır. Destekleyici tedavide oksijen, sıvı dengesi, gerektiğinde solunum desteği ve erken mobilizasyon yer alır.[2]
Komplikasyonlar arasında parapnömonik efüzyon ve ampiyem, akciğer apsesi, akut solunum sıkıntısı sendromu, sepsis, bakteriyemi ve metastatik enfeksiyon odakları bulunur. Tedaviye yanıtsız hastada bu komplikasyonlar, dirençli etkenler, yanlış tanı — kalp yetersizliği, pulmoner emboli, akciğer kanseri, organize pnömoni — ve tıkayıcı bir lezyon araştırılmalıdır.
Korunmada aşılama en etkili girişimdir: pnömokok ve influenza aşıları, risk gruplarında ölüm oranını azaltır. Sigara bırakma, ağız-diş bakımı, yutma bozukluğu olan hastada aspirasyon önlemleri ve ventilatörle ilişkili pnömoniden korunma paketleri — baş yukarı pozisyon, günlük sedasyon değerlendirmesi, ağız bakımı — tamamlayıcıdır.
Eş anlamlılar
- Zatürre
- Akciğer enfeksiyonu