Tiroit bezi

Tiroit bezi (İng. thyroid gland; Lat. glandula thyroidea), boyunun ön bölümünde yer alan ve metabolizmayı düzenleyen hormonları salgılayan endokrin bezdir.

Etimoloji

Yunanca kalkan biçimli anlamındaki thyreoeides sözcüğünden gelir; komşu tiroit kıkırdağının biçimine gönderme yapar.

Klinik bağlam

Bez, soluk borusunun önünde iki lobdan ve bunları birleştiren isthmustan oluşur; yutkunmayla birlikte yukarı hareket etmesi, boyun kitlelerinin ayırıcı tanısında kullanılan pratik bir bulgudur. Folikül hücreleri T4 ve T3 hormonlarını, parafoliküler hücreler ise kalsitonini üretir. Hormon sentezi için iyot gereklidir; iyot bezde etkin biçimde yoğunlaştırılır. Bu özellik, radyoaktif iyotla tanı ve tedavinin temelini oluşturur.

Salgı, hipotalamus-hipofiz-tiroit ekseniyle düzenlenir; TSH bezi uyarır ve dolaşımdaki hormonlar hipofizi baskılar. Bez ağırlıklı olarak T4 salgılar; etkin biçim olan T3'e dönüşüm büyük ölçüde çevresel dokularda gerçekleşir. Bu nedenle tek başına T4 replasmanı çoğu hastada yeterlidir.

Hormonlar neredeyse tüm dokularda bazal metabolizmayı, ısı üretimini, kalp hızını ve kasılma gücünü, sindirim hareketlerini ve merkezî sinir sistemi işlevlerini etkiler. Ayrıca bebeklikte beyin gelişimi için zorunludur; bu nedenle yenidoğan tiroit taraması, önlenebilir zihinsel engelliliğin ortadan kaldırılmasını sağlayan en başarılı programlardandır.

Cerrahi açıdan iki komşuluk belirleyicidir. Rekürren laringeal sinir, bezin arkasından geçer; yaralanması ses kısıklığına, iki taraflı yaralanma ise havayolu tıkanıklığına yol açar. Paratiroit bezleri bezin arka yüzünde yer alır; zedelenmeleri ameliyat sonrası hipokalsemiye neden olur. Bu nedenle tiroit cerrahisi sonrası ses ve kalsiyum izlemi standarttır.

Ameliyat sonrası boyunda hızla büyüyen hematom, havayolunu tıkayabilen bir acildir; gecikme ölümcül olabileceğinden yatak başında dikişlerin açılması gerekebilir.

Bezin büyümesi guatr olarak adlandırılır; işlev normal, artmış ya da azalmış olabilir. Büyük guatrlar soluk borusunu iterek ya da daraltarak entübasyonu güçleştirir; ameliyat öncesi havayolu değerlendirmesi ve görüntülemenin incelenmesi gerekir. Uzun süreli basıya bağlı trakeomalazi, ekstübasyon sonrası havayolu kollapsına yol açabilir.

Nodüller toplumda sıktır ve çoğunluğu iyi huyludur. Değerlendirmede TSH ölçümü ve ultrasonografi ilk basamaktır; kuşkulu özellikler ve boyut ölçütlerine göre ince iğne biyopsisi yapılır. TSH baskılıysa sintigrafi çekilir; sıcak nodüllerde kanser olasılığı çok düşüktür ve biyopsi gerekmez. Bu sıralamanın gözetilmemesi gereksiz biyopsilere yol açar.

Görüntülemede önemli bir uyarı, iyotlu kontrast madde kullanımıdır: özerk çalışan doku bulunan hastalarda hipertiroidiyi tetikleyebilir ve radyoaktif iyot uygulamasını haftalarca engeller. Bu nedenle planlanan tetkik ve tedavilerin sıralaması önemlidir. Amiodaron da hem hipotiroidi hem hipertiroidi yapabilir.

İşlev bozuklukları hipotiroidi ve hipertiroidi başlıkları altında incelenir; otoimmün hastalıklar — Hashimoto tiroiditi ve Graves hastalığı — en sık nedenlerdir.

Kritik hastada ötiroid hasta sendromu görülür: ağır hastalıkta hormon düzeyleri değişir ancak gerçek bir tiroit hastalığı yoktur. Bu nedenle yoğun bakımda rutin tarama önerilmez ve sonuçlar klinik bağlamda yorumlanmalıdır.

Eş anlamlılar

• Kalkan bezi
• Glandula thyroidea

İlgili terimler

• TSH
• Hipotiroidi
• Hipertiroidi
• Guatr
• Levotiroksin