Uykusuzluk
Uykusuzluk (İng. insomnia), uykuya dalmakta ya da uykuyu sürdürmekte güçlük çekilmesi ve buna bağlı gündüz işlev kaybının bulunmasıdır.
Etimoloji
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir; Latince insomnia sözcüğünden gelen insomni de kullanılır.
Klinik bağlam
Tanı, uyku süresine değil işlevsel etkiye dayanır; bu ayrım kavramsal açıdan temeldir.[1] Kısa uyuyan ancak gündüz dinç olan kişi hasta sayılmaz. Buna karşın yeterli süre yatakta kaldığı hâlde dinlenemeyen ve gündüz işlevi bozulan kişide tanı konur. Kronik biçim, belirtilerin belirli bir süreyi aşması ve haftada birden çok gece görülmesiyle tanımlanır.
Kronikleşme düzeneği, üç etkenli bir modelle açıklanır. Yatkınlık zemininde bir tetikleyici olay uykuyu bozar; ancak sorunu sürdüren asıl etken, kişinin geliştirdiği baş etme davranışlarıdır. Uyumak için erken yatmak, yatakta uzun süre kalmak, gündüz şekerlemesi yapmak ve uykuyu zorlamak, uyku baskısını azaltarak sorunu pekiştirir. Ayrıca yatak, uykuyla değil kaygıyla ilişkilendirilmeye başlar. Bu kavrayış, tedavinin neden davranışsal olduğunu açıklar.
Bu nedenle kronik uykusuzlukta ilk seçenek tedavi ilaç değil, bilişsel davranışçı terapidir. Yaklaşım uyaran denetimi, uykunun kısıtlanması, gevşeme teknikleri ve yanlış inanışların düzeltilmesini kapsar. Uzun dönemde uyku ilaçlarından daha etkilidir ve yan etki taşımaz; buna karşın yeterince kullanılmaz. Uyku ilaçlarının uzun süreli kullanımı tolerans, bağımlılık, düşme ve bilişsel bozukluk riski taşır; bu risk yaşlıda belirgindir. Ani kesilmede geri tepme uykusuzluğu görülür, bu da kullanımı sürdürür. Bu kısır döngü, kademeli azaltma ile kırılmalıdır.
Değerlendirmede ikincil nedenlerin dışlanması zorunludur. Uyku apnesi, huzursuz bacaklar sendromu, depresyon, kaygı bozukluğu, kronik ağrı, hipertiroidi ve gece sık idrara çıkma sık nedenlerdir. İlaçlar da sorgulanmalıdır; kortikosteroidler, uyarıcılar, bazı antidepresanlar ve akşam alınan idrar söktürücüler uykuyu bozar. Kafein ve alkolün etkisi sıklıkla küçümsenir; alkol uykuya dalmayı kolaylaştırsa da gecenin ikinci yarısında uykuyu böler. Uyku günlüğü, tanı ve izlemde en yararlı araçtır; polisomnografi ise yalnızca ikincil neden kuşkusunda gerekir.
Eş anlamlılar
- İnsomni
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Broaddus VC ve ark. (ed.), Murray and Nadel's Textbook of Respiratory Medicine, 7. baskı, 2022.