Vazodilatasyon

Vazodilatasyon (İng. vasodilation; Lat. vas, damar + dilatare, genişletmek), damar düz kasının gevşemesiyle damar çapının artmasıdır. Doku kan akımının ve kan basıncının düzenlenmesinde temel düzenektir.

Etimoloji

Latince damar anlamındaki vas ile genişletmek anlamındaki dilatare sözcüklerinden oluşur.

Klinik bağlam

Damar düz kasının gevşemesi, hücre içi kalsiyumun azalması ya da kasılma düzeneğinin kalsiyuma duyarlılığının düşmesiyle gerçekleşir. En önemli aracı, endotelden salınan nitrik oksittir; düz kas hücresinde siklik GMP üretimini artırarak gevşemeyi sağlar. Prostasiklin, adenozin, karbondioksit, potasyum, laktat ve hidrojen iyonu gibi doku metabolitleri de gevşetici etkilidir. Bu son grup, metabolizmanın arttığı dokuya kan akımının kendiliğinden artmasını sağlayan yerel düzeneğin temelidir.

Sistemik düzeyde damar genişlemesi, sistemik damar direncini düşürür ve kan basıncını azaltır. Buna karşılık venöz sistemdeki genişleme, kanın çevrede göllenmesine ve kalbe dönüşün azalmasına yol açar; bu ayrım, damar genişletici ilaçların etkilerini anlamada önemlidir.

Fizyolojik örnekler arasında egzersizde çalışan kaslara akımın artması, sıcakta deri damarlarının genişleyerek ısı kaybını sağlaması ve yemek sonrası sindirim organlarına akımın artması sayılabilir. Beyinde ise karbondioksit güçlü bir genişleticidir; bu nedenle hipoventilasyon kafa içi basıncı artırır, hiperventilasyon ise geçici olarak azaltır — ancak aşırı hiperventilasyon serebral iskemiye yol açabileceğinden yalnızca kısa süreli ve seçilmiş durumlarda uygulanır.

Patolojik aşırı genişleme, dağılımsal şokun temelidir. Sepsiste iltihabi aracılar ve aşırı nitrik oksit üretimi damarları gevşetir; hasta sıcak deri, geniş nabız basıncı ve dirençli hipotansiyonla gelir. Anaflakside histamin ve diğer aracılar hızlı ve yaygın gevşemeye yol açar; tedavide adrenalin hem damar tonusunu düzeltir hem havayolu daralmasını çözer. Nörojenik şokta ise sempatik tonusun kaybı sonucu genişleme gelişir ve bradikardi eşlik eder.

Farmakolojide damar genişleticiler geniş kullanım alanına sahiptir. Nitratlar, nitrik oksit vererek özellikle venöz sistemi genişletir; önyükü azaltarak anjinada ve akut akciğer ödeminde hızlı rahatlama sağlar. Nitroprussid hem arteriyel hem venöz genişleme yapar; uzun süreli kullanımda siyanür birikimi riski taşır. Kalsiyum kanal blokerleri, hidralazin ve anjiyotensin sistemini hedefleyen ilaçlar arteriyel direnci düşürür. Fosfodiesteraz-5 inhibitörleri ve prostasiklin analogları pulmoner hipertansiyonda kullanılır; inhale nitrik oksit ise seçici olarak akciğer damarlarını genişletir.

Önemli bir güvenlik konusu, nitratlarla fosfodiesteraz-5 inhibitörlerinin birlikte kullanılmasıdır; bu birliktelik ağır ve dirençli hipotansiyona yol açar ve kesinlikle kaçınılmalıdır. Bir diğer kritik nokta, önyüke bağımlı hastalarda damar genişleticilerin tehlikeli olmasıdır: sağ ventrikül infarktüsü, ağır aort darlığı, hipertrofik obstrüktif kardiyomiyopati ve hipovolemi durumunda nitrat verilmesi ani ve derin hipotansiyona neden olabilir.

Anestezide indüksiyon ilaçları ve inhalasyon anestezikleri damar direncini düşürür; spinal ve epidural anestezide sempatik blokaj hipotansiyon yapar. Bu değişikliklerin öngörülmesi, sıvı ve vazopressör planının önceden hazırlanmasını sağlar.

Kronik durumlarda endotel işlev bozukluğu, nitrik oksit üretiminin azalmasıyla damar genişleme yeteneğinin bozulmasıdır; ateroskleroz, diyabet ve hipertansiyonun erken bulgusu olarak kabul edilir.

Eş anlamlılar

• Damar genişlemesi

İlgili terimler

• Vazokonstriksiyon
• Nitrik oksit
• Şok
• Sistemik damar direnci
• Endotel