Ventrikül (beyin)
Ventrikül (beyin) (İng. cerebral ventricle; Lat. ventriculus, küçük karın), beyin içinde beyin omurilik sıvısıyla dolu, birbiriyle bağlantılı boşluklar sistemidir. Dört boşluktan oluşur ve sıvının üretildiği yerdir.
Etimoloji
Latince küçük boşluk anlamındaki ventriculus sözcüğünden gelir.
Klinik bağlam
Sistem, her iki yarım kürede birer yan ventrikül ile orta hatta yer alan üçüncü ve dördüncü ventrikülden oluşur. Yan ventriküller, Monro deliği aracılığıyla üçüncü ventriküle açılır; üçüncü ventrikülden Sylvius kanalı yoluyla dördüncü ventriküle geçilir. Dördüncü ventrikül, Magendie ve Luschka delikleriyle subaraknoid aralığa açılır. Sıvı buradan beyin ve omurilik yüzeyine yayılır ve büyük ölçüde araknoid granülasyonlar ile lenfatik yollardan emilir.[1]
Boşlukların duvarını döşeyen ependim hücreleri ve bunların oluşturduğu koroid pleksus, beyin omurilik sıvısını üretir. Erişkinde günlük üretim yaklaşık yarım litredir; dolaşımdaki toplam hacim ise bunun çok altındadır, yani sıvı gün içinde birkaç kez yenilenir. Sıvının işlevleri beyni mekanik olarak desteklemek, ağırlığını azaltmak, atık ürünleri uzaklaştırmak ve iyon dengesini korumaktır.
Klinikte en önemli sorun, dolaşımın ya da emilimin bozulmasıyla gelişen hidrosefalidir. Tıkayıcı biçimde akış yolu üzerindeki bir engel — Sylvius kanalı darlığı, arka çukur tümörü, ventrikül içi kanama — sıvının birikmesine yol açar. İletişimli biçimde ise akış açık, emilim bozuktur; subaraknoid kanama ve menenjit sonrası sık görülür. Basınç arttığında baş ağrısı, bulantı, kusma, bilinç bozukluğu ve papilödem gelişir; bebeklerde baş çevresi büyür ve fontanel kabarır.
Yaşlıda görülen normal basınçlı hidrosefali ayrı bir tablodur: yürüme bozukluğu, idrar kaçırma ve bilişsel gerileme üçlüsüyle gelir. Demans olarak değerlendirilip gözden kaçması sık bir tuzaktır; oysa şant cerrahisiyle özellikle yürüme bozukluğu düzelebilir.
Ventrikül boyutlarının artması her zaman basınç artışını göstermez. Beyin dokusunun kaybına bağlı genişleme, ileri yaşta ve dejeneratif hastalıklarda görülür; bu ayrım yapılmadan girişim uygulanması zarar verir.
Yoğun bakımda dış ventriküler drenaj, hem kafa içi basıncı ölçmek hem sıvı boşaltmak amacıyla yan ventriküle yerleştirilir; hem tanı hem tedavi aracı olması nedeniyle ağır beyin hasarında değerlidir. Başlıca riskleri enfeksiyon, kanama ve aşırı drenajdır; hızlı boşaltma, subdural kanamaya ya da ventrikülün kollabe olmasına yol açabilir. Yerleştirme ve bakımda sıkı sterilite kuralları uygulanır. Kalıcı çözüm gereken olgularda ventriküloperitoneal şant ya da seçilmiş hastalarda endoskopik üçüncü ventrikülostomi uygulanır.
Ventrikül içine kanama, ağır intraserebral kanama ve prematüre bebeklerde germinal matriks kanamasının uzantısı olarak görülür; her ikisinde de kötü seyir göstergesidir. Koroid pleksus tümörleri, ependimom ve kolloid kist bu boşluklardan kaynaklanan başlıca kitlelerdir; üçüncü ventriküldeki kolloid kist, Monro deliğini kapatarak ani ve ölümcül basınç artışına yol açabilir.
Görüntülemede bilgisayarlı tomografi ve manyetik rezonans, boşlukların boyutunu ve akış engelini gösterir; girişimsel işlemlerde ultrason bebeklerde fontanel yoluyla kullanılabilir. Kafa içi basınç artmışken lomber ponksiyon yapılması, beyin sapının aşağı kayması riski taşıdığından, kitle etkisi bulunan hastalarda görüntüleme öncelikle yapılmalıdır.
Eş anlamlılar
- Serebral ventrikül
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Standring S (ed.), Gray's Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice, 42. baskı, 2020.