Malign hipertermi
Malign hipertermi (İng. malignant hyperthermia, MH; Lat. malignus "kötü huylu" + Yun. hyper "aşırı" + thermē "ısı"), genetik yatkınlığı olan bireylerde volatil inhalasyon anestezikleri ve depolarizan kas gevşetici süksinilkolinin tetiklediği, iskelet kasında kontrolsüz kalsiyum salınımına bağlı hipermetabolik krizle seyreden, tedavi edilmezse ölümcül olan farmakogenetik hastalıktır.
Etimoloji
Latince malignus (kötü huylu; malus "kötü" + gignere "doğurmak") ile Yunanca hyper (aşırı) ve thermē (ısı, sıcaklık) sözcüklerinden oluşur; "malign" nitelemesi, tanımlandığı dönemde %70'i aşan mortaliteye gönderme yapar.
Klinik bağlam
Hastalık çoğunlukla otozomal dominant kalıtılır; olguların yaklaşık yarısından iskelet kası sarkoplazmik retikulumunun kalsiyum kanalını kodlayan riyanodin reseptörü (RYR1) gen varyantları, daha az bölümünden dihidropiridin reseptörü (CACNA1S) varyantları sorumludur. Tetikleyici ajanla karşılaşan duyarlı bireyde sarkoplazmik retikulumdan kontrolsüz kalsiyum salınımı sürekli kas kasılmasına ve ATP tüketimine yol açar; oksijen tüketimi ve CO₂ üretimi katlanarak artar, anaerobik metabolizma metabolik asidoz ve laktat yükselmesine, kas hasarı rabdomiyoliz, hiperkalemi ve miyoglobinüriye ilerler.[1] Klinik tablo genellikle anestezi indüksiyonunu izleyen dakikalar ile saatler içinde gelişir: en erken ve en duyarlı bulgu, artan dakika ventilasyonuna karşın kapnografide ekspiryum sonu CO₂'nin açıklanamayan yükselmesidir; taşikardi, masseter kas rijiditesi (özellikle süksinilkolin sonrası), jeneralize kas sertliği, ter ve alacalı cilt eşlik eder; ateş adının aksine geç bulgudur ve 1–2 °C/5 dk hızla 43–44 °C'ye ulaşabilir. Tedavisiz olgularda hiperkapni, ağır asidoz, hiperkalemik aritmiler, dissemine intravasküler koagülasyon, akut böbrek hasarı ve kardiyak arrest gelişir.[2] Yönetim bir anestezi acil algoritmasıdır: tetikleyici ajanın derhal kesilmesi, %100 oksijenle yüksek akımlı hiperventilasyon, cerrahinin sonlandırılması ya da tetikleyicisiz anesteziye geçiş ve özgül antidot dantrolenin (riyanodin reseptörünü inhibe ederek kalsiyum salınımını durdurur) 2,5 mg/kg başlangıç dozuyla, kriz kontrol altına alınana dek tekrarlanarak verilmesi; eş zamanlı aktif soğutma, hiperkaleminin ve asidozun tedavisi, idrar çıkışının sürdürülmesi ve yoğun bakımda en az 24 saat izlem (nüks riski) uygulanır; dantrolenin kullanıma girmesi mortaliteyi %80'lerden %5'in altına indirmiştir.[3] Duyarlılık tanısı, kas biyopsisinde in vitro kafein-halotan kontraktür testi (altın standart) ve RYR1/CACNA1S genetik analiziyle konur; duyarlı bireylerde ve şüpheli aile öyküsünde tüm anestezikler tetikleyicisiz (total intravenöz anestezi, temizlenmiş anestezi cihazı) planlanır. Santral kor hastalığı gibi bazı konjenital miyopatiler MH duyarlılığıyla ilişkilidir; egzersiz ve sıcak ilişkili rabdomiyoliz atakları da duyarlı bireylerde bildirilmiştir. Ayırıcı tanıda nöroleptik malign sendrom, serotonin sendromu, tirotoksik kriz, sepsis ve yetersiz anestezi derinliği yer alır.
Eş anlamlılar
- MH
- Malign hipertermi duyarlılığı (MHS; genetik yatkınlık için)
- Malign hiperpireksi (eski kullanım)
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Rosenberg H, Pollock N, Schiemann A ve ark., Malignant hyperthermia: a review, Orphanet Journal of Rare Diseases, 2015.
- ↑ Loscalzo J, Fauci AS, Kasper DL ve ark. (ed.), Harrison's Principles of Internal Medicine, 21. baskı, McGraw Hill, 2022.
- ↑ Glahn KPE, Ellis FR, Halsall PJ ve ark., Recognizing and managing a malignant hyperthermia crisis: guidelines from the European Malignant Hyperthermia Group, British Journal of Anaesthesia, 2010.