Dantrolen
Dantrolen (İng. dantrolene), iskelet kasında riyanodin reseptörünü bloke ederek sarkoplazmik retikulumdan kalsiyum salınımını azaltan kas gevşetici ilaçtır. Malign hiperterminin mekanizmaya yönelik tek etkili tedavisidir.
Etimoloji
Ad, molekülün hidantoin türevi kimyasal yapısından türetilmiştir.
Klinik bağlam
İlaç, nöromüsküler kavşakta değil kas hücresinin içinde etki eder; bu özellik onu nondepolarizan nöromüsküler blokerlerden ayırır. Riyanodin reseptörünü baskılayarak hücre içi kalsiyum salınımını azaltır ve böylece eksitasyon-kontraksiyon eşleşmesini zayıflatır. Kalp kası ve düz kas üzerindeki etkisi belirgin değildir, çünkü bu dokularda farklı reseptör alt tipleri baskındır ve kalsiyum kaynağı büyük ölçüde hücre dışıdır.[1]
Başlıca endikasyon malign hipertermidir. Genetik yatkınlığı olan bireylerde uçucu anestezikler ve süksinilkolin, riyanodin reseptörünü aşırı duyarlı hale getirerek denetimsiz kalsiyum salınımına yol açar; sonuçta sürekli kas kasılması, aşırı ısı üretimi, rabdomiyoliz, hiperkalemi, ağır laktik asidoz ve çoklu organ yetmezliği gelişir. Dantrolen, bu zincirin başlangıç noktasına doğrudan etki ettiği için tabloyu geri çevirebilir. İlacın klinik kullanıma girmesi, hastalığın ölüm oranını çarpıcı biçimde düşürmüştür.
Malign hipertermide erken tanınma belirleyicidir. İlk ve en duyarlı bulgular, açıklanamayan hiperkapni — soluk sonu karbondioksitte ısrarlı yükselme —, taşikardi, kas sertliği ve süksinilkolin sonrası çene kaslarında kasılmadır; ateş geç bir bulgudur ve beklenmesi gecikmeye yol açar. Tanı düşünüldüğünde tetikleyici ajanlar hemen kesilir, yüksek akımla %100 oksijen verilir, hiperventilasyon uygulanır ve dantrolen gecikmeden başlanır; eşzamanlı olarak soğutma, hiperkalemi ve asidozun tedavisi, ritim izlemi ve idrar çıkışının korunması yürütülür. Ameliyat mümkünse sonlandırılır ya da tetikleyici olmayan ajanlarla sürdürülür. Yatak başında yeterli miktarda dantrolen bulundurulması, malign hipertermiye hazırlıklı olmanın ölçütlerinden biridir.[2]
Klasik dantrolen formülasyonunun hazırlanması zaman alıcıdır; toz halindeki ilacın çözünmesi güçtür ve acil durumda birden çok kişinin eş zamanlı çalışmasını gerektirir. Daha yeni, hızlı çözünen formülasyonlar bu güçlüğü azaltmıştır. İlacın uygulanması, tablo kontrol altına alındıktan sonra da bir süre sürdürülür; malign hiperterminin ilk saatlerde yatıştıktan sonra yineleyebilmesi nedeniyle hasta yoğun bakımda izlenir.
Malign hipertermi dışındaki kullanım alanları arasında, farklı bir tablo olan nöroleptik malign sendrom ve seçilmiş ağır serotonin sendromu olguları ile kronik spastisite tedavisi sayılır; kronik kullanımda ağızdan verilir ve amaç merkezi kökenli spastisiteyi azaltmaktır.
İstenmeyen etkiler arasında kas güçsüzlüğü öne çıkar; ilaç iskelet kasını genel olarak zayıflattığından, tedavi sonrası dönemde solunum kası gücü ve yutma işlevi izlenmelidir. Bulantı, baş dönmesi ve flebit görülebilir; formülasyonun yüksek pH'ı nedeniyle büyük bir damardan verilmesi yeğlenir. Uzun süreli oral kullanımda ciddi hepatotoksisite bildirilmiştir ve karaciğer işlev izlemi gerekir. Kalsiyum kanal blokerleriyle birlikte kullanımından kaçınılır; bu birlikteliğin ağır hiperkalemi ve miyokart baskılanmasına yol açabildiği bildirilmiştir.
Klinik tuzakların başında, tanının ateş beklenerek gecikmesi gelir. Bir diğeri, dantrolenin nöromüsküler bloker sanılarak sedasyonun ihmal edilmesidir; ilacın hipnotik ya da analjezik etkisi yoktur. Ayrıca ilacın uygulanmasının, soğutma ve elektrolit yönetimi gibi destekleyici önlemlerin yerine geçmediği unutulmamalıdır.
Eş anlamlılar
- Dantrolen sodyum