Dekompresyon hastalığı
Dekompresyon hastalığı (İng. decompression sickness), ortam basıncının hızla düşmesi sonucu dokularda ve kanda çözünmüş inert gazın kabarcık oluşturmasıyla ortaya çıkan çok sistemli hastalıktır. En sık dalış sonrası görülür; havacılık ve basınç odası çalışmalarında da bildirilmiştir.
Etimoloji
Terim, basıncın azaltılmasını anlatan "dekompresyon" sözcüğünden türer. Hastalık, 19. yüzyılda basınçlı kesonlarda çalışan işçilerde tanımlandığı için uzun süre "keson hastalığı" olarak anılmış; eklem ağrısı nedeniyle hastaların büküldüğü duruştan ötürü İngilizcede the bends adıyla yerleşmiştir.
Klinik bağlam
Fizyolojik temeli Henry yasasıdır: bir gazın sıvı içinde çözünen miktarı, üzerindeki kısmi basınçla doğru orantılıdır. Derinlikte artan basınç altında solunan havanın azotu dokularda çözünür ve doku doygunluğu zamanla artar. Çıkış sırasında basınç düşerken çözünmüş azotun akciğerler yoluyla atılması gerekir; çıkış hızlı olduğunda gaz çözünmüş halde kalamaz ve doku ile damar içinde kabarcıklar oluşur. Bu kabarcıklar iki yolla zarar verir: damar tıkanıklığı yaratarak doğrudan iskemiye yol açar, ayrıca kan-gaz ara yüzünde pıhtılaşma ve inflamatuvar yanıtı tetikleyerek endotel hasarı ve ödem oluşturur. Yağdan zengin dokular azotu daha çok tuttuğundan, sinir dokusu ve yağ dokusu özellikle etkilenir.[1]
Klinik tablo geleneksel olarak iki tipe ayrılır. Tip I daha hafiftir; eklem ve kas çevresinde derinden gelen, künt ağrı (en sık omuz ve dirsek), deride kaşıntı, mermer görünümünde döküntü ve lenf ödemi ile seyreder. Tip II ciddi tablodur ve sinir sistemi, iç kulak, solunum ve dolaşım tutulumunu kapsar. Omurilik tutulumu en tipik nörolojik görünümdür: bel ağrısını izleyen bacaklarda güçsüzlük, uyuşma ve idrar retansiyonu gelişir. İç kulak tutulumunda baş dönmesi, işitme kaybı ve kusma görülür. Akciğer damar yatağının yaygın kabarcıklarla tıkanması, göğüs ağrısı, öksürük ve nefes darlığıyla giden ve halk arasında "chokes" olarak bilinen ağır bir tablo yaratır.
Riski artıran etkenler arasında hızlı çıkış, derin ve uzun dalışlar, yinelenen dalışlar, dalış sonrası kısa sürede uçağa binmek, dehidratasyon, soğuk, aşırı efor, obezite ve ileri yaş sayılır. Kalpte sağdan sola geçişe izin veren patent foramen ovale varlığı, venöz kabarcıkların akciğer filtresini atlayarak sistemik dolaşıma geçmesine olanak tanır ve özellikle nörolojik tabloların sıklığını artırır.
Ayırıcı tanıda en önemli tablo, dekompresyon hastalığıyla birlikte "dalış hastalıkları" başlığı altında ele alınan arteriyel gaz embolisidir. Bu tabloda, nefes tutularak yapılan çıkış sırasında akciğerde aşırı genişleme ve alveol yırtılması sonucu gaz doğrudan pulmoner venlere geçer; belirtiler yüzeye çıkıştan sonraki dakikalar içinde, sıklıkla inme benzeri ani nörolojik bulgularla ortaya çıkar. Dekompresyon hastalığında ise belirtiler çoğunlukla ilk saatler içinde, kademeli olarak gelişir. Her iki durumun ilk tedavisi ortaktır, bu nedenle ayrım tedaviyi geciktirmemelidir.
Yönetimin temel taşı hiperbarik oksijen tedavisidir. Yüksek ortam basıncı kabarcıkları küçültür, %100 oksijen ise dokudaki azotun atılımını hızlandırır ve iskemik dokunun oksijenlenmesini artırır. Tedaviye olabildiğince erken başlanması sonucu iyileştirir; ancak gecikmiş olgularda da yarar sağlandığı için geç başvuru tedaviyi engellemez. Basınç odasına ulaşana dek uygulanacak ilk yardım, yüksek akımlı %100 oksijen verilmesi, sıvı desteği ve hastanın düz yatırılmasıdır; eskiden önerilen baş aşağı pozisyon günümüzde terk edilmiştir. Hava yoluyla nakil gerekiyorsa alçak irtifada ya da basınçlandırılmış kabinde yapılmalıdır.[2]
Klinik tuzakların başında, hafif eklem ağrısı ve yorgunluğun dalış sonrası doğal kabul edilerek tedavinin geciktirilmesi gelir; oysa erken tip I bulguları ilerleyici bir tablonun başlangıcı olabilir. Bir diğeri, belirtilerin dalıştan saatler sonra ortaya çıkabilmesi nedeniyle öykü alınırken son 24-48 saatteki dalış ve uçuş etkinliklerinin sorgulanmamasıdır. Ayrıca nörolojik muayenenin ayrıntılı yapılmaması, özellikle duyu düzeyi ve mesane işlevinin değerlendirilmemesi, omurilik tutulumunun atlanmasına yol açar.
Eş anlamlılar
- Keson hastalığı
- Vurgun
- Disbarizm