K vitamini
K vitamini (İng. vitamin K), pıhtılaşma faktörlerinin işlevsel hâle gelmesi için gerekli olan yağda çözünen vitamindir. Eksikliğinde kanama eğilimi gelişir.
Etimoloji
Adı, Almanca ve Danca'da pıhtılaşma anlamına gelen Koagulation sözcüğünün baş harfinden gelir.
Klinik bağlam
Vitamin, karaciğerde gama-karboksilasyon tepkimesinin kofaktörüdür. Bu tepkime olmadan üretilen pıhtılaşma faktörleri kalsiyuma ve fosfolipid yüzeye bağlanamaz; sentezlenmiş olmalarına karşın işlev göremezler. K vitaminine bağımlı faktörler II, VII, IX ve X ile doğal antikoagülanlar protein C ve protein S'tir. Ayrıca kemik ve damar duvarındaki bazı proteinlerin işlevi için de gereklidir; damar kalsifikasyonunun düzenlenmesinde rol oynadığı gösterilmiştir.[1]
Kaynakları iki gruptur: yeşil yapraklı sebzelerde bulunan bitkisel biçim ve bağırsak bakterileri ile fermente ürünlerde bulunan biçim. Depoları sınırlıdır; bu nedenle alım kesildiğinde eksiklik haftalar içinde gelişebilir. Emilimi safra ve pankreas salgısına bağımlı olduğundan, yağ emiliminin bozulduğu her durumda eksiklik görülebilir.
Eksiklik nedenleri arasında yetersiz alım ve uzun süreli açlık, safra yolu tıkanıklığı ve kolestaz, pankreas yetmezliği ve emilim bozuklukları, kısa bağırsak sendromu, uzun süreli geniş spektrumlu antibiyotik kullanımı, kronik alkol kullanımı, malnütrisyon ve K vitamini eklenmeden uygulanan uzun süreli parenteral beslenme bulunur.
Laboratuvarda ilk uzayan test protrombin zamanıdır; bunun nedeni faktör VII'nin yarı ömrünün en kısa olmasıdır. İleri eksiklikte aktive parsiyel tromboplastin zamanı da uzar. K vitamini uygulanmasından sonra sürenin düzelmesi eksikliği destekler; düzelmemesi karaciğer sentez yetmezliğini düşündürür. Faktör V düzeyinin ölçülmesi de ayrımda kullanılır; bu faktör K vitaminine bağımlı olmadığından karaciğer yetmezliğinde düşer, saf eksiklikte korunur.
Yenidoğan dönemi ayrı bir başlıktır. Bebekler düşük depolarla doğar, anne sütü bu vitamin bakımından yetersizdir ve bağırsak florası henüz gelişmemiştir. Bu nedenle doğumdan sonra uygulanan tek doz kas içi K vitamini, yenidoğanın K vitamini eksikliğine bağlı kanamasını — özellikle geç dönemde görülen ve yüksek oranda intrakraniyal kanamayla seyreden biçimini — büyük ölçüde önler. Uygulamanın reddedilmesi, önlenebilir ağır kanamaların bilinen nedenidir; ağızdan verilen şemalar kas içi uygulama kadar etkili değildir.[2]
En yaygın klinik kullanımı, K vitamini antagonisti antikoagülanların etkisinin geri çevrilmesidir. Bu ilaçlar vitaminin döngüsünü engelleyerek etki gösterir; K vitamini verilmesi bu bloğu aşar ancak etkisi saatler içinde ortaya çıkar. Bu nedenle yaşamı tehdit eden kanamada tek başına yeterli değildir: hızlı düzeltme için protrombin kompleks konsantresi verilir, K vitamini ise kalıcı düzeltmeyi sağlamak üzere birlikte uygulanır. Taze donmuş plazma daha yavaş etki eder ve büyük hacim gerektirir.
Uygulama yolu klinik duruma göre seçilir: ağızdan yol hafif yükseklikler için etkilidir; acil durumlarda damar yolundan yavaş infüzyon uygulanır. Hızlı damar içi uygulamada anafilaktoid reaksiyon bildirilmiştir, bu nedenle yavaş verilmesi gerekir. Kas içi uygulamadan, antikoagülan alan hastada hematom riski nedeniyle kaçınılır. Aşırı doz uygulanması, hastanın antikoagülan tedaviye yeniden dengelenmesini günlerce geciktirir; bu nedenle doz, kanama varlığına ve INR düzeyine göre ölçülü seçilir.
Kanaması olmayan ve yalnızca INR yüksekliği bulunan hastada refleks olarak yüksek doz K vitamini verilmesi yaygın bir hatadır; çoğu olguda antikoagülanın geçici olarak kesilmesi yeterlidir.
Yeni kuşak doğrudan etkili oral antikoagülanlar bu vitaminin döngüsünü etkilemez; bu ilaçların geri çevrilmesinde K vitamininin yeri yoktur — sık karıştırılan bir noktadır.
Eş anlamlılar
- Fitomenadion
- Filokinon