Protrombin zamanı
Protrombin zamanı (İng. prothrombin time), plazmaya doku faktörü eklendikten sonra pıhtı oluşumuna kadar geçen süreyi ölçen pıhtılaşma testidir. Kısaltması PT'dir; sonuçları uluslararası normalleştirilmiş oran (INR) olarak da bildirilir.
Etimoloji
Protrombin, trombinin öncüsü olan faktör II'nin adıdır; test bu faktörün de içinde bulunduğu yolağın işleyişini süre olarak ölçer.
Klinik bağlam
Test, geleneksel olarak dış yolak ve ortak yolak olarak adlandırılan basamakları değerlendirir; faktör VII, X, V, II ve fibrinojenin işlevine duyarlıdır. Faktör VII'nin yarı ömrü diğerlerinden belirgin biçimde kısa olduğundan, karaciğer sentez bozukluğunda ve K vitamini eksikliğinde ilk uzayan test protrombin zamanıdır. Aktive parsiyel tromboplastin zamanı ise iç yolağı yansıtır; iki testin birlikte yorumlanması, bozukluğun hangi basamakta olduğunu daraltır.[1]
Sonuçların laboratuvarlar arasında karşılaştırılabilmesi için INR geliştirilmiştir; kullanılan reaktifin duyarlılığını hesaba katan bu oran, K vitamini antagonistleriyle tedavi edilen hastalarda izlemin standardını oluşturur. Ancak INR yalnızca bu tedavi bağlamında doğrulanmıştır; karaciğer hastalığında ve diğer koagülopatilerde aynı güvenilirlikte değildir ve kanama riskini öngörmede sınırlı kalır.
Uzamanın başlıca nedenleri şunlardır: K vitamini antagonistleriyle tedavi, K vitamini eksikliği — malnütrisyon, safra yolu tıkanıklığı, uzun süreli geniş spektrumlu antibiyotik kullanımı, emilim bozuklukları —, karaciğer yetmezliği, yaygın damar içi pıhtılaşma, masif transfüzyona bağlı dilüsyon, kalıtsal faktör eksiklikleri ve doğrudan etkili oral antikoagülan kullanımı. Doğrudan faktör Xa inhibitörleri protrombin zamanını değişken ölçüde uzatır; normal sonuç ilacın etkisini dışlamaz — bu, acil değerlendirmede sık karşılaşılan bir yanılgıdır.
Testin klinik kullanımında en önemli nokta, kanama riskini öngörme gücünün sınırlı olmasıdır. Karaciğer hastalığında hem pıhtılaşma faktörleri hem doğal antikoagülanlar birlikte azalır; bu nedenle uzamış protrombin zamanı kanamaya yatkınlık anlamına gelmez ve bu hastalarda tromboz da görülebilir. Aynı biçimde, girişim öncesi anormal değerlerin kan ürünüyle düzeltilmesinin kanamayı azalttığına ilişkin kanıt yoktur; bu uygulama gereksiz transfüzyona, hacim yüklenmesine ve transfüzyon komplikasyonlarına yol açar. Bu nedenle güncel yaklaşım, asemptomatik anormal değerlerin düzeltilmesini değil, klinik kanamaya göre karar verilmesini önerir.[2]
Test öncesi ve sırasında hata kaynakları gözetilmelidir. Örneğin tüpün eksik ya da fazla doldurulması, sitrat oranını bozarak sonucu değiştirir; heparinli kateterden alınan örnekler yanıltıcıdır; belirgin polisitemi ve ağır anemi antikoagülan oranını etkiler; örnek beklemesi ve uygunsuz saklama sonucu bozar. Lipemik ve hemolizli örnekler optik ölçüm yapan cihazlarda hatalı sonuç verebilir.
Uzamış protrombin zamanının ayırıcı tanısında karıştırma çalışması yol göstericidir: hasta plazması normal plazmayla karıştırıldığında süre düzeliyorsa faktör eksikliği, düzelmiyorsa inhibitör varlığı düşünülür. K vitamini eksikliği ile karaciğer yetmezliği ayrımında, K vitamini uygulanmasından sonra sürenin düzelmesi eksikliği destekler; faktör V düzeyinin ölçülmesi de ayrımda kullanılır, çünkü faktör V K vitaminine bağımlı değildir ve karaciğer yetmezliğinde düşer.
Acil durumlarda K vitamini antagonisti kullanan hastada yaşamı tehdit eden kanama ya da acil cerrahi varlığında etkinin geri çevrilmesi gerekir; protrombin kompleks konsantresi hızlı düzelme sağlar, K vitamini ise kalıcı düzeltme için birlikte verilir. Taze donmuş plazma daha yavaş etki eder ve büyük hacim gerektirir.
Ağır kanamanın yönetiminde protrombin zamanının tek başına yetersiz kaldığı, tam kanda ölçüm yapan viskoelastik testlerin trombosit işlevi, fibrinojen katkısı ve fibrinolizi de yansıtarak daha hızlı ve bütüncül bilgi verdiği gösterilmiştir.
Eş anlamlılar
- PT
- Protrombin süresi