Nitrik oksit

Nitrik oksit (İng. nitric oxide), endotel hücrelerinde üretilen ve damar düz kasını gevşeten gaz halindeki haberci moleküldür. Kimyasal simgesi NO'dur.

Etimoloji

Adı, bir azot ve bir oksijen atomundan oluşan yapısını belirtir; keşfedildiğinde "endotel kaynaklı gevşetici faktör" olarak adlandırılmıştır.

Klinik bağlam

Molekül, nitrik oksit sentaz enzimleri tarafından argininden üretilir. Endotelde bulunan biçimi, kan akımının yarattığı kayma gerilimi ve asetilkolin gibi uyaranlarla etkinleşir; üretilen gaz komşu düz kas hücresine geçerek guanilat siklazı uyarır ve döngüsel GMP artışıyla gevşeme sağlar. Yarı ömrü saniyeler düzeyindedir; bu nedenle etkisi yerel kalır ve sistemik yayılmaz. Ayrıca trombosit kümelenmesini ve lökosit yapışmasını baskılayarak damar duvarını korur.

Endotel işlev bozukluğunun temelinde bu yolağın bozulması bulunur; ateroskleroz, hipertansiyon, diabetes mellitus ve sigara kullanımında biyoyararlanımı azalır. Nitratların ve nitroprussitin etki mekanizması, dışarıdan nitrik oksit sağlanmasına dayanır; fosfodiesteraz-5 inhibitörleri ise döngüsel GMP'nin yıkımını engelleyerek aynı yolağı güçlendirir. Bu iki grubun birlikte kullanımı, ağır ve dirençli hipotansiyona yol açtığından kontrendikedir — klinik açıdan bilinmesi gereken önemli bir etkileşimdir.

Solunum yolundan verilen biçimi, seçici pulmoner vazodilatör olarak kullanılır. İnhale edildiğinde yalnızca havalanan alveollerin çevresindeki damarları genişletir; kana geçtiğinde hemoglobin tarafından hızla bağlandığı için sistemik kan basıncını düşürmez. Bu seçicilik, ventilasyon-perfüzyon uyumunu iyileştirir ve oksijenlenmeyi artırır. Başlıca kullanım alanları yenidoğanın kalıcı pulmoner hipertansiyonu, pulmoner hipertansiyon krizleri, kalp cerrahisi ve nakil sonrası sağ ventrikül yetmezliği ile seçilmiş ağır hipoksemi olgularıdır.

Akut solunum sıkıntısı sendromunda inhale nitrik oksitin oksijenlenmeyi geçici olarak iyileştirdiği ancak ölüm oranını azaltmadığı, buna karşılık böbrek işlev bozukluğu riskini artırdığı gösterilmiştir; bu nedenle rutin kullanımı önerilmez ve yalnızca kurtarma tedavisi olarak, sınırlı süreyle düşünülür. Uygulama sırasında methemoglobin ve azot dioksit düzeylerinin izlenmesi gerekir; ani kesilmede geri tepme pulmoner hipertansiyonu gelişebileceğinden kademeli azaltma zorunludur.

Molekülün ikinci klinik yüzü, aşırı üretimin zararlı olmasıdır. Sepsiste enflamatuvar sitokinlerle uyarılan indüklenebilir sentaz biçimi, yaygın damar genişlemesine ve vazopresöre dirençli hipotansiyona yol açar; septik şokun dağılımsal bileşeninin başlıca mekanizmalarındandır. Nitrik oksidin süperoksitle birleşerek peroksinitrit oluşturması, doku hasarına katkıda bulunur. Buna karşılık sentazın genel olarak baskılanmasını hedefleyen tedaviler, klinik çalışmalarda zararlı bulunmuştur.

Merkezi sinir sisteminde nöronal biçimi haberci olarak görev yapar; eksitotoksisitede aşırı kalsiyum girişiyle etkinleşerek hücre hasarına katkıda bulunur. Ayrıca sindirim sisteminde düz kas gevşemesini sağlar ve bağışıklık hücrelerinde mikroorganizmaların öldürülmesinde rol oynar.

Tanısal alanda soluk verilen havadaki nitrik oksit ölçümü, havayolundaki tip 2 enflamasyonun göstergesi olarak kullanılır; alerjik astımda tanıyı destekler ve tedaviye yanıtın izlenmesinde yardımcı olur. Değerin sigara kullanımı, kortikosteroid tedavisi ve bazı hastalıklardan etkilendiği unutulmamalıdır.

Klinik uygulamada karıştırılmaması gereken bir nokta, nitrik oksidin anestezide kullanılan nitröz oksitten tümüyle farklı bir madde olmasıdır; adlarının benzerliği hataya açık olduğundan yazılı ve sözlü iletişimde açık biçimde ayrılmalıdır.

Eş anlamlılar

• NO
• Endotel kaynaklı gevşetici faktör

İlgili terimler

• Endotel
• Pulmoner hipertansiyon
• Sepsis
• Akut solunum sıkıntısı sendromu
• Alerjik astım