İlaç

İlaç (İng. drug; Lat. medicamentum), hastalıkların önlenmesi, tanınması ya da tedavisi amacıyla kullanılan maddedir.

Etimoloji

Arapça kökenli "ilâc" sözcüğünden gelir; tedavi anlamını taşır.

Bir maddenin etkisi iki temel süreçle belirlenir: vücudun ilaca yaptığı ve ilacın vücuda yaptığı.^[1]

Birincisi farmakokinetiktir; emilim, dağılım, metabolizma ve atılımı kapsar.

İkincisi farmakodinamiktir; almaç etkileşimleri ve doz-yanıt ilişkisini tanımlar.

Bu iki çerçeve, ilaç seçiminin ve doz ayarlamasının temelini oluşturur.

İlk geçiş etkisi, ağızdan alınan ilaçların karaciğerden geçerken kısmen yıkılmasıdır; bu nedenle bazı ilaçlar ağızdan verilemez.

Yarılanma ömrü, doz aralığını ve kararlı düzeye ulaşma süresini belirler.

Kararlı düzeye ulaşmak, genellikle birkaç yarılanma ömrü gerektirir; bu bilgi, tedavi etkisinin ne zaman değerlendirileceğini belirler.

Bu sürenin bilinmemesi, erken doz artırımına ve yan etkilere yol açar.

Tedavi aralığı, etkili ve zehirli doz arasındaki güvenlik payını gösterir; dar aralıklı ilaçlarda izlem zorunludur.

Böbrek ve karaciğer işlev bozukluğunda doz ayarlaması gerekir; bu adımın atlanması önlenebilir zararların başında gelir.

İlaç etkileşimleri, çoklu ilaç kullanan hastalarda önemli bir sorundur.

Sitokrom P450 sistemini etkileyen ilaçlar, birlikte kullanılan ilaçların düzeyini belirgin biçimde değiştirir.

Bu nedenle her yeni ilaç eklenirken mevcut tedavi gözden geçirilmelidir.

Yaşlı hastada uygunsuz ilaç kullanımı, düşme, deliryum ve hastaneye yatışların önemli nedenidir.

Bu nedenle düzenli ilaç gözden geçirmesi ve gereksiz ilaçların kesilmesi, tedavinin bir parçası sayılmalıdır.

Bitkisel ürünler ve takviyeler ilaç sayılmadığından hasta tarafından bildirilmez; oysa etkileşim yaparlar.

Bu nedenle sorgulama açık uçlu ve kapsayıcı yapılmalıdır.

İlaç uyumu, tedavi başarısızlığının en sık ancak en az sorgulanan nedenidir.

Etkisiz görünen tedavide, doz artırmadan önce uyum değerlendirilmelidir.

Advers etkilerin bildirilmesi, güvenlik izlem sisteminin temelidir.

Jenerik ilaçlar, etken madde ve biyoeşdeğerlik açısından denk kabul edilir; ancak dar aralıklı ilaçlarda geçiş dikkat gerektirir.

Reçetenin açık ve eksiksiz yazılması, uygulama hatalarını önler.

↑ Brunton LL ve ark. (ed.), Goodman & Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics, 14. baskı, 2023.