Polifarmasi
Polifarmasi (İng. polypharmacy), bir kişinin aynı dönemde çok sayıda ilaç kullanmasıdır. Özellikle yaşlılarda zarar riskini artıran önemli bir sağlık sorunudur.
Etimoloji
Yunanca çok anlamındaki poly ile ilaç anlamındaki pharmakon sözcüklerinden oluşur.
Klinik bağlam
Tanımda çoğunlukla belirli bir ilaç sayısı eşik alınsa da, asıl önemli olan sayıdan çok uygunluktur. Bu nedenle uygun polifarmasi ve uygunsuz polifarmasi ayrımı yapılır: birden çok kronik hastalığı olan bir hastada kanıta dayalı ilaçların birlikte kullanılması gerekli olabilirken; endikasyonu kalmamış, yarar sağlamayan ya da zarar veren ilaçların sürdürülmesi uygunsuzdur.[1]
Riskler ilaç sayısıyla birlikte katlanarak artar: ilaç etkileşimi, advers ilaç reaksiyonu, hastaneye yatış, düşme, deliryum, böbrek hasarı, kanama ve tedavi uyumunun bozulması. Yaşla birlikte organ işlevlerinin azalması ve vücut bileşiminin değişmesi, aynı dozun daha yüksek etki göstermesine yol açar.
Sürecin en önemli sorunlarından biri reçeteleme çağlayanıdır: bir ilacın yan etkisi yeni bir hastalık sanılarak ikinci bir ilaç eklenir ve zincir uzar. Kalsiyum kanal blokerine bağlı ayak bileği ödemine diüretik başlanması, antipsikotiğe bağlı hareket bozukluğuna antiparkinson ilaç eklenmesi ve antikolinerjik ilaca bağlı kabızlığa laksatif verilmesi bilinen örneklerdir. Bu nedenle yeni bir belirtide ilk soru "bu bir ilacın etkisi olabilir mi?" olmalıdır.
Yüksek riskli ilaç grupları bilinmelidir: benzodiazepinler ve uyku ilaçları, antipsikotikler, antikolinerjik etkili ilaçlar, opioidler, steroid dışı antiinflamatuar ilaçlar, sülfonilüreler, antikoagülanlar ve kan basıncını düşüren ilaçların birleşimleri. Antikolinerjik yükün artması, bilişsel bozulma ve düşme riskini belirgin biçimde yükseltir. Bu değerlendirmede yardımcı listeler ve ölçütler — yaşlıda uygunsuz ilaç kullanımını belirleyen kılavuzlar — kullanılır.
İlaç kesme — deprescribing — süreci, tedavinin ayrılmaz parçası olarak kabul edilmelidir. Sistematik yaklaşım şu adımları içerir: tüm ilaçların eksiksiz listelenmesi — reçetesiz ilaçlar, bitkisel ürünler ve takviyeler dâhil — , her ilacın endikasyonunun sorgulanması, yarar-zarar dengesinin hastanın yaşam beklentisi ve hedefleri ışığında değerlendirilmesi, kesilecek ilaçların önceliklendirilmesi, kademeli azaltma ve izlem.
Kademeli azaltma özellikle önemlidir: benzodiazepinler, opioidler, beta blokerler, kortikosteroidler, proton pompası inhibitörleri ve antidepresanlar ani kesildiğinde yoksunluk ya da geri tepme belirtileri görülür. Kesme kararının hastayla birlikte alınması ve sürecin açıklanması, uyumu artırır.
Uzun süreli kullanımın gözden geçirilmesi gereken tipik örnekler arasında endikasyonu geçmiş proton pompası inhibitörleri, uykusuzluk için başlanıp yıllarca sürdürülen benzodiazepinler, ileri yaşta katı kan şekeri hedefleri için kullanılan ilaçlar ve yaşam beklentisi kısa hastalarda koruyucu amaçlı statinler bulunur.
Geçişler, en riskli dönemlerdir: hastaneye yatış, taburculuk ve bakım kurumuna nakil sırasında ilaç listeleri sıklıkla hatalı aktarılır. İlaç uzlaştırması — mevcut listenin kaynaklarla karşılaştırılarak doğrulanması — bu hataları azaltan en etkili yöntemdir.
Ayrıca ters yönde bir sorun olarak yetersiz reçeteleme de bulunur: yaşlı hastalarda kanıta dayalı ve yararlı ilaçların yalnızca yaş nedeniyle verilmemesi de zarar doğurur. Amaç ilaç sayısını azaltmak değil, ilaç kullanımını hastanın hedefleriyle uyumlu hâle getirmektir.
Eş anlamlılar
- Çoklu ilaç kullanımı
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Loscalzo J ve ark. (ed.), Harrison's Principles of Internal Medicine, 21. baskı, 2022.