Aktive parsiyel tromboplastin zamanı
Aktive parsiyel tromboplastin zamanı (aPTT; İng. activated partial thromboplastin time), pıhtılaşmanın içsel ve ortak yolaklarını değerlendiren laboratuvar testidir. Heparin tedavisinin izlenmesinde ve kanama bozukluklarının araştırılmasında kullanılır.
Etimoloji
Ad, testin yöntemini betimler: plazmaya doku faktörü içermeyen ("parsiyel") fosfolipid ve temas yolunu uyaran bir etkinleştirici ("aktive") eklendikten sonra pıhtı oluşum süresinin ölçülmesi.
Klinik bağlam
Testte, sitratlı plazmaya fosfolipid ve temas etkinleştiricisi eklenir, ardından kalsiyum verilerek pıhtılaşma başlatılır ve pıhtı oluşana dek geçen süre ölçülür. Bu düzenek, faktör XII, XI, IX ve VIII'i kapsayan içsel yolak ile X, V, protrombin ve fibrinojenden oluşan ortak yolağın bütünlüğünü yansıtır. Buna karşılık faktör VII yalnızca dışsal yolakta yer aldığından test tarafından değerlendirilmez; bu ayrım, aPTT ile protrombin zamanının birbirini tamamlayan iki test olmasının nedenidir.[1]
Uzamış aPTT'nin yorumlanmasında kullanılan temel yöntem karışım testidir: hastanın plazması normal plazmayla karıştırılır. Süre düzeliyorsa eksiklik, düzelmiyorsa bir inhibitör söz konusudur. Bu basit ayrım klinik olarak belirleyicidir. Faktör eksiklikleri arasında hemofili A (faktör VIII) ve hemofili B (faktör IX) ile von Willebrand hastalığı sayılır; sonuncusunda faktör VIII taşıyıcı proteininin azalması dolaylı olarak aPTT'yi uzatır. İnhibitör grubunda ise edinsel faktör inhibitörleri ve lupus antikoagülanı bulunur. Lupus antikoagülanı özellikle yanıltıcıdır: laboratuvarda süreyi uzatmasına karşın klinikte kanamaya değil tromboza yatkınlık yaratır ve antifosfolipid sendromunun bir bileşenidir.
Klinik açıdan bir başka önemli nokta, faktör XII eksikliğidir. Bu faktörün eksikliği aPTT'yi belirgin biçimde uzatır ancak kanama riski oluşturmaz; ameliyat öncesi rastlantısal olarak saptandığında gereksiz girişim ertelemelerine ve tetkiklere yol açabilir. Bu nedenle uzamış aPTT'nin her zaman kanama riski anlamına gelmediği vurgulanmalıdır.
Testin en yaygın kullanım alanı, standart (fraksiyone olmamış) heparin tedavisinin izlenmesidir. Heparin, antitrombinin etkisini güçlendirerek trombin ve faktör Xa'yı baskılar; etkisi doza ve hastaya göre öngörülemez biçimde değiştiğinden izlem gerekir. Hedef aralık, her laboratuvarın kendi reaktifine göre anti-Xa etkinliğiyle kalibre edilmelidir; farklı reaktifler aynı heparin düzeyinde belirgin biçimde farklı süreler verebilir. Bu nedenle birçok merkez, izlem için doğrudan anti-Xa düzeyi ölçümüne yönelmiştir. Düşük molekül ağırlıklı heparinler aPTT'yi anlamlı biçimde etkilemez ve bu testle izlenmez.[2]
Yoğun bakımda testin yorumlanması güçleşir. Yaygın damar içi pıhtılaşmada hem aPTT hem protrombin zamanı uzar, fibrinojen düşer ve D-dimer yükselir. Karaciğer yetmezliğinde faktör üretimi azalır. Ayrıca kritik hastalıkta akut faz yanıtı olarak faktör VIII yükselebilir ve heparin altındaki hastada aPTT'yi yanıltıcı biçimde kısaltarak yetersiz antikoagülasyon izlenimi doğurabilir. Yeni kuşak doğrudan etkili oral antikoagülanlar aPTT'yi değişken biçimde etkiler ve bu testle izlenmez.
Örnek alımına ilişkin teknik ayrıntılar sonucu doğrudan etkiler: tüpün eksik doldurulması sitrat oranını bozarak süreyi uzatır, heparinli hattan alınan örnek yapay uzamaya yol açar, pıhtılı ya da hemolizli örnekler güvenilmezdir. Bu nedenle beklenmedik bir sonuç karşısında ilk adım, örneğin yinelenmesi olmalıdır.
Klinik tuzakların başında, uzamış aPTT nedeniyle taze donmuş plazma verilmesi gelir; bu yaklaşım, altta yatan neden belirlenmeden uygulandığında yararsız ve riskli olabilir. Bir diğeri, ameliyat öncesi rutin tarama amacıyla test istenmesidir; kanama öyküsü olmayan hastalarda tarama, yalancı pozitif sonuçlar üreterek gereksiz gecikmelere yol açar. Ayrıca normal bir aPTT'nin trombosit işlev bozukluğunu ve von Willebrand hastalığının hafif biçimlerini dışlamadığı unutulmamalıdır.
Eş anlamlılar
- aPTT
- Parsiyel tromboplastin zamanı