Asetilsalisilik asit
Asetilsalisilik asit (İng. acetylsalicylic acid), siklooksijenaz enzimini geri dönüşsüz olarak baskılayan, ağrı kesici, ateş düşürücü, antienflamatuvar ve antiagregan etkili ilaçtır. Aspirin ticari adıyla yaygın biçimde bilinir.
Etimoloji
Adı, salisilik asidin asetillenmiş biçimi olmasından gelir; salisilat adı ise söğüt ağacının Latince adı Salixten türetilmiştir.
Klinik bağlam
İlaç, siklooksijenaz enziminin aktif bölgesini asetilleyerek geri dönüşsüz biçimde baskılar. Trombositlerde çekirdek bulunmadığından yeni enzim üretilemez; bu nedenle antiagregan etki, tek doz sonrasında bile trombositin yaşam süresi boyunca sürer. Bu özellik, düşük dozda kullanıldığında kalıcı trombosit inhibisyonu sağlamasını açıklar. Yüksek dozlarda ise prostaglandin sentezini geniş ölçüde baskılayarak antienflamatuvar ve analjezik etki gösterir.[1]
Doza bağlı etki farkı klinik açıdan belirleyicidir: düşük dozlar öncelikle trombosit siklooksijenaz-1 enzimini baskılarken damar endotelindeki prostasiklin üretimini görece korur; yüksek dozlar her ikisini de baskılar. Bu nedenle kardiyovasküler korunmada düşük doz kullanılır.
Başlıca kullanım alanları ikincil kardiyovasküler korunmadır: koroner arter hastalığı, geçirilmiş miyokard infarktüsü, inme ve geçici iskemik atak, periferik arter hastalığı ve koroner stent sonrası dönem. Akut koroner sendromda hemen çiğnetilerek verilmesi, ölüm oranını azaltan en basit ve en etkili girişimlerdendir. Buna karşılık birincil korunmada — belirgin kardiyovasküler hastalığı olmayan kişilerde — rutin kullanımın yararının kanama riskiyle dengelendiği, çoğu kişide net yarar sağlamadığı gösterilmiştir; bu nedenle güncel kılavuzlar yaygın birincil korunma kullanımını önermez ve kararın bireysel risk değerlendirmesine dayanmasını vurgular.[2]
Diğer kullanım alanları arasında ağrı ve ateş tedavisi, romatolojik hastalıklar, Kawasaki hastalığı ve antifosfolipid sendromunda gebelik yönetimi ile preeklampsi riskinin azaltılması bulunur.
Yan etkilerin başında sindirim sistemi zararı gelir: mide mukozasında koruyucu prostaglandin üretiminin azalması, dispepsi, erozyon, ülser ve kanamaya yol açar. Risk ileri yaş, geçirilmiş ülser, Helicobacter pylori enfeksiyonu, birlikte nonsteroid antienflamatuvar, kortikosteroid ya da antikoagülan kullanımıyla artar; yüksek riskli hastalarda proton pompası inhibitörü eklenir. Kanama riski tüm bölgeler için geçerlidir ve intrakraniyal kanamayı da kapsar.
Solunum yolu açısından, hastaların bir bölümünde nonsteroid antienflamatuvar ilaçlarla ağırlaşan solunum yolu hastalığı görülür: astım, nazal polipoz ve aspirin duyarlılığından oluşan tablo tanımlanmıştır; bu hastalarda ilaç bronkospazmı tetikleyebilir. Ayrıca alerjik olmayan mekanizmayla ürtiker ve anjiyoödem gelişebilir.
Çocuklarda ve ergenlerde viral enfeksiyon sırasında kullanımından kaçınılır; Reye sendromu riski taşır. Gebeliğin geç döneminde duktus arteriyozusun erken kapanması nedeniyle önerilmez.
Aşırı doz ayrı bir tablodur: salisilat zehirlenmesinde önce solunum merkezinin uyarılmasıyla respiratuvar alkaloz, ardından metabolik asidoz gelişir; kulak çınlaması, bulantı-kusma, hiperventilasyon, ateş, bilinç bozukluğu ve ağır olgularda akciğer ödemi ile nöbet görülür. Yönetimde hacim desteği, idrarın alkalileştirilerek atılımın artırılması ve ağır olgularda hemodiyaliz yer alır. Bu hastalarda entübasyon riskli bir adımdır; hastanın kendi hiperventilasyonu asidozu dengelemektedir, mekanik ventilasyonda bu telafi sağlanamazsa tablo hızla kötüleşir.
Perioperatif yönetimde, ikincil korunma amacıyla kullanan hastalarda ilacın çoğu girişimde sürdürülmesi önerilir; koroner stenti olan hastalarda plansız kesilmesi stent trombozu riskini artırır. Nöroaksiyel bloklar ve yüksek kanama riskli girişimlerde karar bireyselleştirilir.
Eş anlamlılar
- Aspirin
- ASA