Doz hesabı

Doz hesabı (İng. dose calculation), bir ilacın hastaya uygulanacak miktarının hasta özelliklerine ve klinik duruma göre belirlenmesidir.

Etimoloji

Yunanca dosis (veriliş, pay) sözcüğünden gelen doz terimi ile Türkçe hesap sözcüğünün birleşimidir.

Klinik bağlam

Hesaplama, ilacın etkin ve güvenli derişim aralığında kalmasını amaçlar. Temel değişkenler dağılım hacmi, temizlenme hızı, yarılanma ömrü ve biyoyararlanımdır. Dağılım hacmi yükleme dozunu, temizlenme hızı ise idame dozunu belirler; bu ayrım, ağır hastada ilaç tedavisinin en sık gözden kaçan yönüdür.

Vücut ölçüsü seçimi kritiktir. Suda çözünen ilaçlarda ideal ya da düzeltilmiş vücut ağırlığı, yağda çözünenlerde ise gerçek ağırlık kullanılır. Obez hastada gerçek ağırlığın körü körüne kullanılması aşırı doza yol açar; tersine, mekanik ventilasyonda tidal hacim daima boy üzerinden hesaplanan ideal ağırlığa göre ayarlanır.

Böbrek işlevi, birçok ilacın dozunu belirler. Kreatinin klirensinin tahmini formüllerle hesaplanması yaygındır; ancak kas kütlesi azalmış yaşlı ve kaşektik hastalarda serum kreatinini yanıltıcı biçimde düşük kalır ve böbrek işlevi olduğundan iyi görünür. Bu tuzak, aşırı dozun sık nedenlerindendir. Akut böbrek hasarında ise denge kurulmadığından formüller geçerli değildir.

Karaciğer işlev bozukluğunda ise güvenilir bir düzeltme formülü yoktur; ilk geçiş etkisi ve protein bağlanmasındaki değişiklikler nedeniyle dikkatli titrasyon gerekir.

Kritik hastalarda farmakokinetik belirgin biçimde değişir. Kılcal kaçak ve sıvı yüklenmesi dağılım hacmini artırır; bu nedenle hidrofilik antibiyotiklerde standart dozlar yetersiz kalır. Buna karşılık erken dönemde böbrek klirensi artabilir ve ilaç beklenenden hızlı atılır. Sürekli renal replasman tedavisi ve ekstrakorporeal membran oksijenasyonu uygulanan hastalarda doz ayarı ayrıca değişir.

Antibiyotiklerde doz stratejisi etki biçimine göre belirlenir: derişime bağlı etkinlik gösteren ilaçlarda tepe derişimi, süreye bağlı etkinlik gösterenlerde ise eşik üstünde geçirilen süre önemlidir. Bu ilke, uzatılmış infüzyon uygulamalarının gerekçesidir.

Dar terapötik aralıklı ilaçlarda kan düzeyi izlemi zorunludur; vankomisin, aminoglikozitler, digoksin, fenitoin ve immünosüpresifler bu gruptadır. Fenitoin düzeyinin, hipoalbüminemi varlığında düzeltilmeden yorumlanması sık bir hatadır.

Çocuklarda hesap kiloya göre yapılır ve erişkin dozu aşılmaz; yenidoğanda organ olgunlaşmamışlığı nedeniyle aralıklar uzatılır. Yaşlılarda düşük dozla başlayıp yavaş artırma ilkesi geçerlidir.

Uygulama güvenliği açısından ondalık hataları, birim karışıklıkları ve on kat doz yanlışları en tehlikeli hata türleridir. Çift kontrol, standart derişimler, hazır karışımlar ve elektronik karar desteği bu hataları azaltır. Sözlü ilaç istemlerinden kaçınılması ve geri okuma alışkanlığı temel önlemlerdendir.

Eş anlamlılar

• Dozaj hesaplaması

İlgili terimler

• Farmakokinetik
• Farmakodinamik
• Terapötik aralık
• İlaç etkileşimi
• Kreatinin klirensi