Kanser

Kanser (İng. cancer; Lat. cancer, yengeç), hücrelerin denetimsiz çoğalarak çevre dokulara yayılma ve uzak organlara sıçrama yeteneği kazandığı hastalık grubudur.

Etimoloji

Latince yengeç anlamındaki cancer sözcüğünden gelir; tümörün çevre dokulara uzanan görünümüne benzetilmiştir.

Klinik bağlam

Hastalığın temelinde, hücre çoğalmasını ve ölümünü düzenleyen genlerde biriken değişiklikler yatar. Onkogenlerin etkinleşmesi ve tümör baskılayıcı genlerin işlevini yitirmesi, hücrenin bölünme denetiminden çıkmasına yol açar. Bunun yanında DNA onarım düzeneklerinin bozulması, hücre ölümünden kaçış, sınırsız bölünme yeteneği, yeni damar oluşumu, metabolizmanın yeniden programlanması ve bağışıklık denetiminden kaçış, kanser hücrelerinin ortak özellikleridir. Bağışıklıktan kaçış düzeneğinin anlaşılması, denetim noktası inhibitörleriyle yürütülen bağışıklık tedavilerinin temelini oluşturmuştur.

Kökene göre sınıflandırmada epitel dokudan gelişenler karsinom, bağ ve destek dokudan gelişenler sarkom, kan ve lenf sisteminden kaynaklananlar lösemi ve lenfoma olarak adlandırılır. Yayılım, doğrudan komşuluk, lenfatik ve kan yoluyla gerçekleşir; uzak organ tutulumuna metastaz denir. Evreleme, tümörün boyutu, lenf bezi tutulumu ve uzak yayılım üzerinden yapılır ve tedavi planının temelini oluşturur. Derecelendirme ise hücrelerin farklılaşma düzeyini gösterir.

Risk etkenleri arasında tütün kullanımı, alkol, obezite, hareketsiz yaşam, beslenme alışkanlıkları, ultraviyole ve iyonlaştırıcı ışınım, kimyasal maruziyetler, kronik iltihap ve bazı enfeksiyonlar — insan papilloma virüsü, hepatit B ve C virüsleri, Helicobacter pylori, Epstein-Barr virüsü — yer alır. Kalıtsal yatkınlık sendromları, olguların küçük ama önemli bir bölümünü oluşturur; erken yaşta ortaya çıkan, aynı ailede yinelenen ya da birden çok odakta görülen kanserlerde genetik danışma önerilir.

Klinik bulgular tümörün yerleşimine göre değişir; ancak açıklanamayan kilo kaybı, gece terlemesi, süregen halsizlik, iyileşmeyen yara, ses kısıklığı, yutma güçlüğü, dışkılama alışkanlığında değişiklik, kanama ve büyüyen kitle uyarıcı bulgulardır. Paraneoplastik sendromlar, tümörün doğrudan etkisiyle değil salgıladığı maddeler ya da bağışıklık tepkisiyle ortaya çıkar; uygunsuz ADH sendromu, hiperkalsemi ve Lambert-Eaton miyastenik sendromu örnektir ve bazen kanserin ilk bulgusu olur.

Tanı, görüntüleme ve doku örneklemesine dayanır; kesin tanı histopatolojiktir. Moleküler incelemeler, hedefe yönelik tedavi seçiminde belirleyici hâle gelmiştir.

Tedavi seçenekleri cerrahi, radyoterapi, sitotoksik kemoterapi, hedefe yönelik tedaviler, bağışıklık tedavileri ve hormonal tedavilerdir; çoğunlukla birlikte kullanılır. Tedavi kararı, çok disiplinli konseylerde hastanın performans durumu, eşlik eden hastalıkları ve tercihleri gözetilerek verilir.

Onkolojik acillerin tanınması yaşamsaldır. Febril nötropeni, nötropenik hastada ateş olarak tanımlanır ve geniş spektrumlu antibiyotiğin ilk saat içinde başlatılmasını gerektirir. Tümör lizis sendromunda hızlı hücre yıkımı hiperkalemi, hiperfosfatemi, hiperürisemi ve akut böbrek hasarı yapar; risk grubunda sıvı ve ürik asit düşürücü tedaviyle önlenir. Diğer aciller omurilik basısı, üst vena kava sendromu, malign hiperkalsemi ve kanamalardır. Omurilik basısında sırt ağrısıyla birlikte güçsüzlük ya da idrar kaçırma, acil görüntüleme ve kortikosteroid gerektirir; gecikme kalıcı felçle sonuçlanır.

Destek tedavisi, tedavinin ayrılmaz parçasıdır: ağrı yönetimi, bulantı denetimi, beslenme desteği, tromboz profilaksisi ve ruhsal destek. Palyatif bakımın erken bütünleştirilmesi, yaşam niteliğini iyileştirir. Korunmada tütün denetimi, aşılama ve tarama programları en etkili araçlardır.

Eş anlamlılar

• Habis tümör
• Malignite

İlgili terimler

• Metastaz
• Kemoterapi
• Radyoterapi
• Febril nötropeni
• Palyatif bakım