Isı duyusu

Isı duyusu (İng. thermal sensation), deri ve iç organlardaki almaçlar aracılığıyla sıcaklık değişikliklerinin algılanmasıdır.

Etimoloji

Türkçe ısı sözcüğü ile duyu sözcüğünün birleşimidir.

Klinik bağlam

Algılama, deride bulunan ayrı sıcak ve soğuk almaçlarıyla sağlanır. Bu almaçlar, geçici almaç potansiyeli adı verilen iyon kanalı ailesine aittir. Kapsaisin sıcaklık algılayan kanalı, mentol ise soğuk algılayan kanalı uyarır; bu nedenle acı biber yakma, nane ise serinlik hissi yaratır. Bu moleküler temel, kapsaisin içeren yerel ağrı tedavilerinin de dayanağıdır.

Uyarı, ince miyelinli ve miyelinsiz liflerle taşınır; omurilikte spinotalamik yolağa katılır ve karşı tarafa çaprazlaşarak yukarı çıkar. Bu nedenle ısı duyusu, ağrı duyusuyla aynı yolağı paylaşır; buna karşılık dokunma, titreşim ve konum duyusu arka kordonla iletilir.

Bu ayrım, nörolojik muayenenin en güçlü yönlendirici bilgisidir. Siringomiyelide omuriliğin merkezinde çaprazlaşan lifler etkilendiğinden, ağrı ve ısı duyusu seçici olarak kaybolurken dokunma korunur; hastalar farkında olmadan yanık ve kesik yaralanmaları yaşar. Brown-Séquard sendromunda ise lezyonun karşı tarafında ağrı ve ısı, aynı tarafında konum ve titreşim duyusu kaybolur. Bu çapraz bulgular, lezyonun düzeyini ve tarafını kesin biçimde gösterir.

Beyin sapı lezyonlarında yüzün bir yarısı ile gövdenin karşı yarısında kayıp görülür; bu örüntü lateral medüller sendromun tipik bulgusudur.

Kaybın en önemli sonucu, koruyucu işlevin ortadan kalkmasıdır. Hasta sıcak su, soba, ısıtıcı ve sıcak nesnelerle temasta yanığı fark etmez. Diyabetik nöropati olan hastalarda ayak yanıkları bu düzenekle gelişir; sıcak su torbası ve ayak banyosu uyarıları, bu nedenle bakım eğitiminin ayrılmaz parçasıdır. Bu tuzağın gözden kaçması, önlenebilir doku kayıplarına yol açar.

Değerlendirmede soğuk metal ya da sıcak-soğuk tüpler kullanılır; ince lif nöropatilerinin tanısında ısı eşiği ölçümü yapılır. İnce lif nöropatisinde sinir iletim çalışmaları normal bulunur; bu durum tanının atlanmasına yol açar. Deri biyopsisiyle sinir lifi yoğunluğunun ölçülmesi tanı koydurucudur.

Nedenler arasında diyabet, B12 vitamini eksikliği, amiloidoz, HIV enfeksiyonu, kemoterapi ilaçları, alkol kullanımı, kalıtsal nöropatiler ve otoimmün hastalıklar bulunur.

Duyunun çarpık algılanması da görülür. Soğuk uyaranın yakıcı olarak algılanması, nöropatik ağrının tipik bulgusudur; bazı kemoterapi ilaçları soğuğa karşı ağrılı duyarlılık yaratır ve hastaların soğuk içeceklerden kaçınması gerekir.

Merkezî düzenlemede hipotalamus, deri ve merkezî almaçlardan gelen bilgiyi birleştirerek ısı dengesini sağlar. Yaşlılarda ve bazı nörolojik hastalıklarda bu düzenleme bozulur; sıcak ve soğuk çarpmasına yatkınlık artar.

Yoğun bakımda sedasyon altındaki hastada duyu değerlendirilemez; ısıtma ve soğutma araçlarının kullanımında yanık riski gözetilmelidir.

Eş anlamlılar

• Termal duyu
• Sıcaklık duyusu

İlgili terimler

• Dokunma
• Duyu kaybı
• Periferik nöropati
• Nöropatik ağrı
• Siringomiyeli