Alkol

Alkol (İng. alcohol), tıpta başlıca etanolü tanımlayan, merkezî sinir sistemini baskılayan ve bağımlılık yapan maddedir.

Etimoloji

Arapça al-kuhl sözcüğünden gelir.

Klinik bağlam

Etanol, GABA almaçlarını güçlendirir ve uyarıcı glutamat sistemini baskılar; sonuçta doza bağlı olarak gevşeme, sarhoşluk, bilinç bulanıklığı ve solunum baskılanması ortaya çıkar. Karaciğerde alkol dehidrogenaz ve mikrozomal sistemle yıkılır; yıkım hızı sabittir ve doza bağlı değildir. Bu özellik, aşırı alımda düzeyin öngörülemez biçimde yükselmesini açıklar.

Kronik kullanım neredeyse tüm sistemleri etkiler: yağlı karaciğer, alkolik hepatit ve siroz; akut pankreatit ve kronik pankreatit; kardiyomiyopati, hipertansiyon ve atriyal fibrilasyon; periferik nöropati; kemik iliği baskılanması; ağız, yemek borusu, karaciğer, meme ve kolorektal kanser riskinde artış.

Yoksunluk, en tehlikeli klinik tablodur. Son içkiden saatler sonra titreme, terleme, taşikardi ve huzursuzlukla başlar; nöbet ve deliryum tremense ilerleyebilir. Deliryum tremens, tedavi edilmediğinde yüksek ölüm oranı taşır. Bu nedenle hastanede yatan hastada açıklanamayan huzursuzluk, titreme ve otonom bulgular varlığında yoksunluk mutlaka düşünülmelidir. Tedavide benzodiazepinler ilk seçenektir ve belirti temelli uygulama tercih edilir.

Beslenme eksiklikleri sık gözden kaçar. Tiamin eksikliğine bağlı Wernicke ensefalopatisinde konfüzyon, göz hareket bozukluğu ve denge kaybı görülür; ancak olguların çoğunda üçlü tam değildir. Kritik kural, tiaminin şeker içeren sıvılardan önce verilmesidir; ters sıralama tabloyu ağırlaştırır ve kalıcı Korsakoff sendromuna yol açabilir.

Ayrıca hipoglisemi, hipomagnezemi, hipofosfatemi, folat eksikliği ve hipokalemi sıktır. Magnezyum düzeltilmeden potasyum ve kalsiyum düzelmez.

Akut zehirlenmede en kritik hata, bilinç bozukluğunun tümüyle alkole bağlanmasıdır. Kafa travması, subdural hematom, hipoglisemi, menenjit, hipotermi ve diğer madde alımları dışlanmalıdır. Bilinç değişikliği olan her hastada kan şekeri ölçümü zorunludur.

Metanol ve etilen glikol zehirlenmeleri ayrı tablolardır; yüksek anyon açıklı metabolik asidoz ve ozmolar açık artışıyla seyreder. Metanolde kalıcı görme kaybı, etilen glikolde böbrek yetmezliği görülür; tedavi fomepizol ya da etanol ile enzim engellemesi ve gerektiğinde hemodiyalizdir.

Alkolik ketoasidoz, aç kalan ve kusan hastalarda kan şekeri normale yakınken gelişir; sıvı, tiamin ve şeker desteğiyle düzelir.

Karaciğer hastalığında ilaç seçimi değişir; parasetamol önerilen sınırlarda çoğu hastada güvenlidir, buna karşılık steroid olmayan iltihap giderici ilaçlardan kaçınılır.

Gebelikte güvenli bir alt sınır tanımlanmamıştır; fetal alkol spektrum bozukluğu önlenebilir zihinsel gelişim geriliği nedenlerindendir.

Sigara ile birlikte kullanım, üst sindirim sistemi kanser riskini çarpan biçimde artırır.

Tedavide kısa danışmanlık girişimleri, motivasyonel görüşme, davranışsal programlar ve ilaç seçenekleri kullanılır; eşlik eden ruhsal hastalıkların tedavisi başarıyı belirler.

Eş anlamlılar

• Etanol
• Etil alkol

İlgili terimler

• Alkol yoksunluğu
• Wernicke ensefalopatisi
• Siroz
• Madde kullanım bozukluğu
• Deliryum