Hipofosfatemi

Hipofosfatemi (İng. hypophosphatemia; Yun. hypo- "altında" + phosphoros "ışık taşıyan"), serum fosfat düzeyinin normalin altına inmesidir. Ağır biçimi kas güçsüzlüğü, solunum yetersizliği ve çoklu organ işlev bozukluğuna yol açabilir.

Etimoloji

Fosfor, Yunanca phos (ışık) ve phoros (taşıyan) sözcüklerinden gelir; elementin karanlıkta parlamasına göndermedir.

Klinik bağlam

Fosfat, hücre içi başlıca anyondur ve enerji metabolizmasının merkezindedir: ATP'nin yapı taşıdır, 2,3-difosfogliserat üretimini sağlar, hücre zarı fosfolipidlerinin ve nükleik asitlerin bileşenidir, ayrıca kemik mineralizasyonunda ve asit-baz tamponlanmasında rol oynar. Serumdaki miktar toplam vücut fosfatının çok küçük bir bölümünü oluşturduğundan, serum düzeyi depoları güvenilir biçimde yansıtmaz; belirgin toplam eksiklik varken serum değeri normal görünebilir.

Mekanizmalar üç grupta toplanır. Hücre içine kayma: insülin salgısının artması — glukoz yüklemesi, yeniden beslenme, diyabetik ketoasidoz tedavisi —, solunumsal alkaloz, ağır sepsis, katekolamin fazlalığı ve hızlı hücre çoğalması. Emilimin azalması ya da alımın yetersizliği: malnütrisyon, kronik alkol kullanımı, D vitamini eksikliği, emilim bozuklukları ve fosfat bağlayıcıların aşırı kullanımı. Böbrekten kaybın artması: hiperparatiroidizm, D vitamini eksikliği, renal tübüler asidoz ve Fanconi sendromu, ozmotik diürez, diüretikler, renal replasman tedavisi, böbrek nakli sonrası dönem ve fibroblast büyüme faktörü 23 ilişkili bozukluklar.

Yoğun bakımda ve hastanede yatan hastalarda sıklığı yüksektir; sepsis, sürekli renal replasman tedavisi, mekanik ventilasyonda solunumsal alkaloz ve beslenmenin yeniden başlatılması başlıca bağlamlardır. Yeniden beslenme sendromu, uzun süre aç kalmış hastada beslenmeye başlandığında insülin artışıyla fosfat, potasyum ve magnezyumun hücre içine kaymasıyla gelişir; ağır hipofosfatemi bu sendromun belirleyici bulgusudur ve aritmi, solunum yetersizliği, nöbet ve ölüme yol açabilir. Bu nedenle riskli hastada beslenme düşük hızda başlatılır, elektrolitler yakından izlenip yerine konur ve tiamin verilir.

Belirtiler ancak belirgin düşüşlerde ortaya çıkar. Kas sistemi en çok etkilenen alandır: yaygın güçsüzlük, miyopati, ağır olgularda rabdomiyoliz ve solunum kaslarının zayıflaması görülür. Diyafram gücünün azalması, mekanik ventilasyondan ayrılmayı güçleştiren ve sıklıkla gözden kaçan bir nedendir. Kalpte kasılma gücü azalır, aritmi eğilimi artar ve katekolaminlere yanıt azalabilir. Nörolojik bulgular parestezi, konfüzyon, deliryum, nöbet ve komaya kadar ilerleyebilir. Eritrositlerde 2,3-difosfogliserat azalması oksijenin dokulara bırakılmasını güçleştirir; ağır olgularda hemoliz ve lökosit işlev bozukluğu bildirilmiştir. Kronik eksiklikte kemik ağrısı, osteomalazi ve raşitizm gelişir.

Değerlendirmede öykü ve klinik bağlam çoğu zaman nedeni ortaya koyar. Ayrım gerektiğinde idrarda fosfat atılımının ölçülmesi, böbrek kaybı ile diğer nedenleri ayırır; eşlik eden kalsiyum, magnezyum, D vitamini ve parathormon düzeyleri değerlendirilir. Magnezyum eksikliğinin düzeltilmeden fosfat ve potasyumun kalıcı biçimde normale getirilemeyeceği önemli bir noktadır.

Tedavi, düzeyin derinliğine ve belirtilerin varlığına göre planlanır. Hafif ve belirtisiz olgularda ağızdan replasman ve fosfattan zengin beslenme yeterlidir. Ağır ya da belirti veren olgularda damar yolundan fosfat verilir; uygulama yavaş yapılmalı, kalsiyum, potasyum ve böbrek işlevi izlenmelidir. Hızlı ya da aşırı replasman hipokalsemi, metastatik kalsifikasyon, hiperfosfatemi, aritmi ve böbrek hasarına yol açabilir. Altta yatan neden eşzamanlı ele alınır: solunumsal alkalozun düzeltilmesi, sorumlu ilacın gözden geçirilmesi, sürekli renal replasman tedavisinde fosfat içeren solüsyon kullanımı ve beslenme planının uyarlanması.

Korunma, tedaviden daha kolaydır: riskli hastalarda düzenli elektrolit izlemi, beslenmeye kademeli başlanması ve replasman protokollerinin kurumsal olarak tanımlanması önerilir.

Eş anlamlılar

• Fosfat düşüklüğü

İlgili terimler

• Yeniden beslenme sendromu
• Hipokalemi
• Hipomagnezemi
• Rabdomiyoliz
• Diyabetik ketoasidoz