Papilödem

Papilödem (İng. papilledema), artmış intrakraniyal basınça bağlı olarak optik disklerin iki taraflı ödemlenmesidir. Ciddi bir kafa içi sürecin göstergesidir.

Etimoloji

Latince optik diskin eski adı olan papilla ile Yunanca şişme anlamındaki oidema sözcüklerinden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Optik sinir, beyin zarlarının uzantısıyla sarılıdır ve kılıfı subaraknoid boşlukla süreklidir. Kafa içi basınç yükseldiğinde bu basınç sinir kılıfına iletilir; aksonal taşıma durur, akson içinde madde birikir ve disk şişer. Bu anatomik süreklilik, papilödemin neden kafa içi basınç artışının duyarlı bir bulgusu olduğunu açıklar.

Terim yalnızca basınç artışına bağlı ödem için kullanılır; diğer nedenlere bağlı disk şişmesi optik disk ödemi olarak adlandırılır. Bu ayrım klinik açıdan belirleyicidir: papilödem çoğunlukla iki taraflıdır ve erken dönemde görme keskinliği korunur, buna karşılık kör nokta genişlemiştir; optik nörit ve iskemik optik nöropatide ise çoğunlukla tek taraflı ve belirgin görme kaybı vardır.

Nedenler arasında beyin tümörleri ve kitleler, intraserebral kanama ve subaraknoid kanama, hidrosefali, serebral venöz sinüs trombozu, menenjit ve ensefalit, travmatik beyin hasarı, malign hipertansiyon ve idiyopatik intrakraniyal hipertansiyon bulunur. Son tablo, doğurganlık çağındaki obez kadınlarda tipiktir; bazı ilaçlar — tetrasiklinler, A vitamini türevleri, kortikosteroidin kesilmesi, büyüme hormonu — tetikleyici olabilir.

Klinik tabloda baş ağrısı, bulantı, kusma, geçici görme kararmaları — özellikle pozisyon değişikliğiyle —, çift görme ve pulsatil kulak çınlaması bulunur. Abdusens sinir felci, kafa içi basınç artışının yalancı yer gösterici bulgusudur. Görme keskinliği uzun süre korunabilir; bu nedenle hastanın "görüyorum" demesi tabloyu hafife almaya yol açmamalıdır. İlerleyen olgularda görme alanı daralır ve kalıcı görme kaybı gelişir.

Muayenede göz dibi incelemesinde disk sınırlarının silinmesi, disk kabarıklığı, venlerde dolgunluk, kendiliğinden venöz nabzın kaybolması, disk çevresinde kanamalar ve pamuk yığını lekeleri görülür. Optik koherens tomografi, sinir lifi kalınlığını ölçerek izlemde nesnel veri sağlar. Papilödemin nöroloji ve göz uzmanı işbirliğiyle değerlendirilmesi önerilir.

Saptandığında acil görüntüleme yapılır; kitle, hidrosefali ve venöz sinüs trombozu araştırılır — venografi ihmal edilmemelidir. Görüntüleme normalse ve tablo uyumluysa lomber ponksiyon ile açılış basıncı ölçülür ve sıvı incelenir. Görüntüleme yapılmadan ponksiyon uygulanması, kitle varlığında herniasyona yol açabileceğinden kesinlikle kaçınılması gereken bir uygulamadır.

Tedavi altta yatan nedene yöneliktir: kitlenin çıkarılması, hidrosefalide drenaj, sinüs trombozunda antikoagülasyon, ilaç ilişkili olgularda sorumlu ajanın kesilmesi. İdiyopatik intrakraniyal hipertansiyonda kilo verme en etkili girişimdir; asetazolamid ilk basamak ilaç tedavisidir. Görme hızla kötüleşen olgularda optik sinir kılıfı fenestrasyonu, beyin omurilik sıvısı şantı ya da venöz sinüs stentlemesi gündeme gelir; bu durum acil kabul edilir.

Ayırıcı tanıda yalancı papilödem yer alır: optik disk druzeni ve konjenital dolgun diskler, gerçek ödem olmaksızın benzer görünüm yaratır. Ultrasonografi, otofloresans ve tomografi bu ayrımı sağlar; yanlış tanı gereksiz ve invazif incelemelere yol açar.

Yoğun bakımda kafa içi basınç artışının izlenmesinde papilödem geç bir bulgudur; akut yükselmelerde henüz gelişmemiş olabilir. Bu nedenle yokluğu basınç artışını dışlamaz ve klinik izlem ile gerektiğinde doğrudan basınç ölçümü yerini tutmaz. Optik sinir kılıfı çapının ultrasonografiyle ölçülmesi, yatak başında hızlı bir tarama yöntemi olarak kullanılmaktadır.

Eş anlamlılar

• Papil ödemi
• Optik disk ödemi (geniş anlamda)

İlgili terimler

• İntrakraniyal basınç
• İdiyopatik intrakraniyal hipertansiyon
• Hidrosefali
• Lomber ponksiyon
• Serebral venöz sinüs trombozu