Nükleer tıp

Nükleer tıp (İng. nuclear medicine), radyoaktif işaretli maddelerin vücuda verilerek organ ve dokuların işlevinin görüntülendiği ve tedavi edildiği tıp dalıdır.

Etimoloji

Radyoaktif çekirdek kullanımını belirten "nükleer" nitelemesinden adlandırılmıştır.

Klinik bağlam

Alanın ayırt edici özelliği, yapıyı değil işlevi göstermesidir. Bilgisayarlı tomografi ve manyetik rezonans anatomik bilgi verirken, bu yöntemler doku metabolizmasını, kan akımını ve reseptör dağılımını görüntüler. Bu nedenle yapısal değişiklik oluşmadan önceki işlevsel bozukluklar saptanabilir.

Görüntüleme, hedef dokuya yönelen bir molekülün radyoaktif bir çekirdekle işaretlenmesine dayanır. Gama kamera ile tek foton görüntüleme ya da pozitron yayan maddelerle pozitron emisyon tomografisi yapılır; günümüzde bu yöntemler bilgisayarlı tomografi ya da manyetik rezonansla birleştirilerek işlevsel ve anatomik bilgi bir arada sunulur.

Başlıca kullanım alanları geniştir. Onkolojide florodeoksiglukoz ile yapılan inceleme, evreleme, tedavi yanıtının değerlendirilmesi ve nüks araştırmasında kullanılır. Kardiyolojide miyokard perfüzyon sintigrafisi iskemiyi ve canlı dokuyu gösterir. Endokrinolojide tiroit sintigrafisi, sıcak ve soğuk nodüllerin ayrımını sağlar; hipertiroidi nedeninin belirlenmesinde belirleyicidir. Kemik sintigrafisi metastaz, kırık ve enfeksiyon araştırmasında; ventilasyon-perfüzyon sintigrafisi pulmoner emboli tanısında; böbrek sintigrafileri işlev ve tıkanıklık değerlendirmesinde kullanılır.

Klinik açıdan bilinmesi gereken önemli sınırlamalar vardır. Florodeoksiglukoz tutulumu kansere özgü değildir; iltihabi süreçler, enfeksiyonlar, sarkoidoz ve iyileşen dokular da tutulum gösterir. Bu bilginin gözden kaçması, yanlış tanı ve gereksiz girişimlere yol açar. Buna karşılık bazı tümörler — düşük dereceli tümörler, müsinöz kanserler, prostat kanseri — düşük tutulum gösterir; negatif sonuç maligniteyi dışlamaz.

Bir diğer önemli nokta, multipl miyelomda kemik sintigrafisinin yetersiz kalmasıdır; litik lezyonlarda osteoblast etkinliği baskılandığından tutulum görülmez. Bu hastalarda düşük doz tüm vücut bilgisayarlı tomografi ya da manyetik rezonans tercih edilir.

Hazırlık koşulları sonucu doğrudan etkiler. Florodeoksiglukoz incelemesinde kan şekerinin yüksek olması görüntü kalitesini bozar; açlık ve şeker denetimi gerekir. Tiroit sintigrafisi ve radyoaktif iyot tedavisi öncesinde iyotlu kontrast madde uygulanması, tutulumu haftalarca engeller; bu nedenle sıralama planlanmalıdır — sık yapılan bir planlama hatasıdır. Ayrıca amiodaron kullanımı ve iyottan zengin beslenme benzer etki yaratır.

Tedavi uygulamaları alanın ayrı bir yönüdür. Radyoaktif iyot, hipertiroidi ve tiroit kanserinde; radyum-223 prostat kanserinin kemik metastazlarında; lutesyum işaretli ajanlar nöroendokrin tümörlerde ve prostat kanserinde; iyot işaretli MIBG nöroblastom ve feokromositomada kullanılır. Bu tedaviler, hedefe yönelik ışınım sağladığından çevre dokulara zarar azdır.

Radyasyon güvenliği açısından hasta, tedavi sonrası belirli bir süre çevresine ışınım kaynağı oluşturur; yakın temasın sınırlanması, ayrı tuvalet kullanımı ve atık yönetimi konusunda bilgilendirme yapılır. Emziren annelerde emzirmenin kesilmesi, gebelikte ise uygulamadan kaçınılması gerekir; doğurganlık çağındaki hastalarda gebelik durumu sorgulanmalıdır.

Tanısal incelemelerde ışınım dozu genellikle düşüktür ve klinik yarar bu dozu fazlasıyla haklı çıkarır; ancak endikasyonun gerekçelendirilmesi ve gereksiz tekrarlardan kaçınılması temel ilkedir.

Eş anlamlılar

• Sintigrafi

İlgili terimler

• Radyasyon güvenliği
• Kanser evrelemesi
• Tiroit bezi
• Pulmoner emboli
• Girişimsel radyoloji