Tükürük

Tükürük (İng. saliva; Lat. saliva), tükürük bezlerinden ağız boşluğuna salgılanan sıvıdır.

Etimoloji

Türkçe "tükürmek" kökünden türemiştir; Latince karşılığı salivadır.

Klinik bağlam

Salgı, büyük ölçüde sudan oluşur; içinde elektrolitler, sindirim enzimleri, mukus, bikarbonat ve antimikrobiyal maddeler bulunur. İşlevleri yalnızca çiğnemeyi kolaylaştırmakla sınırlı değildir. Bikarbonat içeriği ağız pH'sini tamponlar ve diş minesini korur; kalsiyum ile fosfat, mineralin yeniden kazanılmasını sağlar. Lizozim, laktoferrin ve salgısal IgA ise mikroorganizmaların çoğalmasını sınırlar. Ayrıca tat maddelerinin çözülmesini sağlayarak tat almanın önkoşulunu oluşturur.

Bu işlevler bilindiğinde, azalmasının sonuçları anlaşılır olur. Ağız kuruluğunda diş çürüğü hızla artar; çürükler alışılmadık biçimde diş boyunlarında ve kesici kenarlarda görülür. Mantar enfeksiyonları, ağız kokusu, yutma güçlüğü ve tat bozukluğu eşlik eder. Protez kullanan hastalarda tutunma bozulur. Bu tabloya en sık ilaçlar yol açar; antikolinerjik etkili ilaçlar, antidepresanlar, antihistaminikler ve idrar söktürücüler başlıca sorumlulardır. Bu nedenle çok sayıda ilaç kullanan yaşlıda ağız kuruluğu, önce ilaç gözden geçirmesini gerektirir. Sjögren sendromu ve baş boyun radyoterapisi diğer önemli nedenlerdir.

Salgının niteliği bezlere göre değişir ve bu fark klinik açıdan belirleyicidir. Parotis daha sulu, submandibular bez daha koyu salgı üretir; koyu salgı ve kanalın yukarı doğru seyri, taşların büyük bölümünün submandibular bezde oluşmasını açıklar. Bu tabloda ağrı ve şişlik yemekle birlikte ortaya çıkıp sonrasında geriler; bu yemekle ilişkili örüntü, öyküde sorgulandığında tanıyı verir. Bakteriyel bez iltihabı ise susuz kalmış, yaşlı ve ağız bakımı yetersiz hastalarda görülür; kanal ağzından irin gelmesi tanısaldır ve korunmanın temeli sıvı desteği ile ağız bakımıdır.

Tükürüğün aşırı artması ya da yutulamaması da klinik anlam taşır. Salya akıtma, Parkinson hastalığı ve inme sonrası yutma bozukluğunda yutmanın azalmasına bağlıdır; üretim genellikle normaldir. Bu ayrım, tedavinin yutma rehabilitasyonuna yönlendirilmesini sağlar. Buna karşın ateşli bir hastada ani başlayan salya akıtma, yutma güçlüğü ve ses değişikliği epiglottit ya da derin boyun enfeksiyonunu düşündürür ve acil değerlendirme gerektirir. Salgı ayrıca tanısal örnek olarak da kullanılır; bazı viral testler ve ilaç düzeyi ölçümleri bu yolla yapılabilir.

Eş anlamlılar

• Salya

İlgili terimler

• Tükürük bezi
• Ağız kuruluğu
• Tat alma bozukluğu
• Sjögren sendromu
• Mukoza