Okülomotor sinir

Okülomotor sinir (İng. oculomotor nerve; Lat. nervus oculomotorius), göz hareketlerinin çoğunu, göz kapağının kaldırılmasını ve gözbebeğinin daraltılmasını sağlayan üçüncü kraniyal sinirdir.

Etimoloji

Latince göz anlamındaki oculus ile hareket ettiren anlamındaki motorius sözcüklerinden oluşur.

Klinik bağlam

Sinir, orta beyinden çıkar; kavernöz sinüsten geçerek orbitaya girer. Dört göz kasını — üst, alt, iç düz kaslar ve alt eğik kas — ve göz kapağını kaldıran kası uyarır. Ayrıca parasempatik lifler taşır; bunlar gözbebeğinin daraltılmasını ve yakına odaklanmayı sağlar.

Tam felçte göz dışa ve aşağı kayar, göz kapağı düşer, çift görme olur ve gözbebeği büyüyerek ışığa yanıt vermez hâle gelir.

Klinik açıdan en kritik bilgi, parasempatik liflerin sinirin dış yüzeyinde seyretmesidir. Bu anatomik ayrıntı, iki farklı hastalık grubunun ayırt edilmesini sağlar. Dıştan bası — anevrizma, tümör, fıtıklaşma — önce yüzeydeki lifleri etkiler; bu nedenle gözbebeği erken ve belirgin biçimde tutulur. Buna karşılık iskemik nedenler — diyabet, hipertansiyon — sinirin merkezindeki damarları etkilediğinden gözbebeği çoğunlukla korunur ve ağrı eşlik eder.

Bu ayrımın klinik sonucu doğrudandır: gözbebeğinin tutulduğu üçüncü sinir felci, aksi gösterilene dek arka bağlayıcı arter anevrizması kabul edilir ve acil damar görüntülemesi gerektirir. Bu durum, yırtılma habercisi olabilir ve gecikme yaşamı tehdit eder. Gözbebeğinin korunduğu, ağrılı ve damarsal risk etkenleri bulunan hastalarda ise izlem uygun olabilir; ancak haftalar içinde düzelme görülmezse görüntüleme yinelenmelidir. Yaş ne olursa olsun, ek nörolojik bulgu varlığında görüntüleme yapılır.

Bir diğer yaşamsal durum, kafa içi basınç artışına bağlı unkal fıtıklaşmadır. Temporal lobun iç bölümü aşağı kayarak sinire bası yapar; ilk bulgu aynı tarafta gözbebeğinin büyümesi ve ışık yanıtının kaybolmasıdır. Bilinci bozulan bir hastada tek taraflı büyümüş gözbebeği, acil müdahale gerektiren bir uyarıdır ve kafa içi basınç yönetimine hemen başlanmalıdır. Bu bulgunun geç fark edilmesi, geri dönüşsüz beyin sapı hasarına yol açar.

Kavernöz sinüs patolojilerinde — tromboz, tümör, hipofizer apopleksi — sinir, diğer göz hareket sinirleri ve trigeminal dallarla birlikte tutulur; bu durumda birden çok sinirin aynı anda etkilenmesi yerleşimi gösterir.

Ayırıcı tanıda miyastenia gravis önemli yer tutar: göz kapağı düşüklüğü ve çift görme yapar, bulgular dalgalanır ve yorulmayla artar. Ayırt edici özellik, bu hastalıkta gözbebeğinin asla tutulmamasıdır. Tiroit göz hastalığı, orbita kitleleri, travmatik nedenler ve beyin sapı lezyonları da düşünülmelidir.

Anestezi ve yoğun bakımda gözbebeği değerlendirmesi rutin nörolojik izlemin parçasıdır; ancak bazı ilaçların yorumlamayı bozduğu bilinmelidir. Atropin ve nebülize antikolinerjiklerin göze teması gözbebeğini büyütür; opioidler daraltır. İlaç etkisinin patolojik bulgu sanılması, gereksiz görüntülemeye ya da gerçek bulgunun gözden kaçmasına yol açabilir.

İyileşme, nedenine bağlıdır. İskemik felçlerde çoğunlukla haftalar-aylar içinde tam düzelme görülür. Baskıya bağlı olgularda ise nedenin ortadan kaldırılması gerekir. İyileşme sırasında liflerin yanlış hedefe yönelmesi sonucu anormal yenilenme gelişebilir; bakış yönüne göre göz kapağının hareket etmesi ya da gözbebeğinin daralması bu duruma örnektir ve iskemik nedenlerde beklenmez — bu bulgu, yapısal bir lezyonu düşündürür.

Eş anlamlılar

• Üçüncü kraniyal sinir
• Nervus oculomotorius

İlgili terimler

• Kraniyal sinirler
• Diplopi
• Anevrizma
• Kafa içi basınç
• Anizokori