Kraniyal sinirler

Kraniyal sinirler (İng. cranial nerves; Lat. nervi craniales), beyin ve beyin sapından doğrudan çıkan on iki çift periferik sinirdir. Baş ve boyun bölgesinin duyusal, motor ve otonom işlevlerini yürütür.

Etimoloji

Latince kafatası anlamındaki cranium sözcüğünden türetilmiştir; sinirlerin omurilik yerine kafa boşluğundan çıkışını belirtir.

Klinik bağlam

Sinirler Roma rakamlarıyla numaralandırılır ve çıkış sıralarına göre adlandırılır: olfaktor (I), optik (II), okülomotor (III), troklear (IV), trigeminal (V), abdusens (VI), fasiyal (VII), vestibülokoklear (VIII), glossofarengeal (IX), vagus (X), aksesuar (XI) ve hipoglossal (XII). İlk ikisi gerçek anlamda periferik sinir değil, beynin uzantılarıdır; bu nedenle merkezi sinir sistemi hastalıklarından doğrudan etkilenirler. Geri kalanlar beyin sapından çıkar: orta beyinden III ve IV, ponstan V, VI, VII ve VIII, medulladan IX, X, XI ve XII. Bu topografik düzen, beyin sapı lezyonlarının yerini belirlemede kullanılır.

İşlevlerine göre saf duyusal olanlar I, II ve VIII; saf motor olanlar III, IV, VI, XI ve XII; karma olanlar ise V, VII, IX ve X'tur. Parasempatik lifler III, VII, IX ve X ile taşınır; vagus, göğüs ve karın organlarının parasempatik uyarısını sağlayarak kafatası dışına en uzak yayılan sinirdir.

Klinik değerlendirme sistematik yapılır ve nörolojik muayenenin temel bölümlerindendir. Göz hareketlerinin, pupil yanıtının, yüz duyusu ve mimik kaslarının, işitmenin, yutmanın, ses kalitesinin ve dil hareketlerinin incelenmesi, lezyonun yerini yüksek doğrulukla gösterir.

Sık karşılaşılan tablolar tanısal ipuçları taşır. Okülomotor sinir felcinde göz dışa ve aşağı kayar, göz kapağı düşer; pupilin genişlemesi eşlik ediyorsa bası — anevrizma ya da unkal herniasyon — düşünülür, pupilin korunduğu felç ise sıklıkla mikrovasküler kökenlidir. Bu ayrım acil değerlendirmeyi belirler. Abdusens felci kafa içi basınç artışında yalancı yer gösterici bulgu olarak ortaya çıkabilir. Fasiyal sinir felcinde alın kaslarının tutulup tutulmaması, periferik ile santral ayrımını sağlar: periferik tutulumda alın da etkilenir. Trigeminal nevralji, yüzde şimşek çakar tarzda ağrı ile seyreder. Vestibülokoklear sinir tutulumunda işitme kaybı, çınlama ve baş dönmesi görülür; aminoglikozitler bu sinire toksiktir.

Alt kraniyal sinirlerin — IX, X, XI, XII — tutulumu yutma güvenliğini doğrudan ilgilendirir; ses kısıklığı, öksürük refleksinin zayıflaması ve yutma güçlüğü aspirasyon riskini artırır. Bu bulgular inme, beyin sapı lezyonları, Guillain-Barré sendromu ve miyastenia graviste sık görülür. Yoğun bakımda uzun süre entübe kalan hastalarda vokal kord işlev bozukluğu ve yutma bozukluğu, ekstübasyon sonrası dikkatle değerlendirilmelidir.

Çoklu kraniyal sinir tutulumu, yerleşim gösteren bir sürece işaret eder ve ayrıntılı araştırma gerektirir: kavernöz sinüs patolojileri — tromboz, tümör, anevrizma —, kafa tabanı tümörleri ve kırıkları, karsinomatöz meninjit, granülomatöz hastalıklar, tüberküloz ve mantar menenjitleri, serebral venöz sinüs trombozu ve nadir kraniyal nöropati sendromları. Kavernöz sinüs tutulumunda III, IV, VI ve trigeminal sinirin ilk iki dalı birlikte etkilenir; bu birliktelik yerleşimi tek başına gösterir.

Bazı sinirler cerrahi girişimlerde risk altındadır. Karotis endarterektomi sırasında hipoglossal, vagus, rekürren larengeal ve marjinal mandibüler sinir yaralanabilir. Tiroit cerrahisinde rekürren larengeal sinir hasarı ses kısıklığına, iki taraflı olduğunda havayolu tıkanıklığına yol açar. Parotis cerrahisinde fasiyal sinir, boyun diseksiyonlarında aksesuar sinir tehlikededir.

Yoğun bakımda pupil yanıtının, kornea refleksinin, öksürük ve öğürme reflekslerinin değerlendirilmesi beyin sapı işlevinin izlenmesini sağlar; bu refleksler beyin ölümü değerlendirmesinin de temelini oluşturur. Sedatif ilaçların, hipoterminin ve metabolik bozuklukların bu bulguları baskılayabileceği unutulmamalıdır.

Eş anlamlılar

• Kafa çiftleri
• Nervi craniales

İlgili terimler

• Beyin sapı
• Fasiyal sinir felci
• Trigeminal sinir
• Vagus siniri
• İntrakraniyal basınç