Amyotrofik lateral skleroz
Amyotrofik lateral skleroz (ALS; İng. amyotrophic lateral sclerosis), üst ve alt motor nöronların birlikte ve ilerleyici biçimde yitirildiği nörodejeneratif hastalıktır. Kas güçsüzlüğü yaygınlaşarak solunum yetmezliğine ilerler; duyu, bilinç ve göz hareketleri büyük ölçüde korunur.
Etimoloji
Ad hastalığın patolojisini betimler: Yunanca a- (yokluk), myo- (kas) ve trophē (beslenme) sözcüklerinden oluşan "amyotrofik", kas erimesini; "lateral skleroz" ise omuriliğin yan kordonlarındaki kortikospinal yolların sertleşerek yitirilmesini anlatır. Beyzbol oyuncusu Lou Gehrig'in hastalığı olarak da anılır.
Klinik bağlam
Hastalığın ayırt edici özelliği, aynı hastada hem üst hem alt motor nöron bulgularının bir arada bulunmasıdır. Alt motor nöron tutulumu güçsüzlük, kas erimesi, fasikülasyon ve kramplarla; üst motor nöron tutulumu artmış tonus, canlı derin tendon refleksleri ve Babinski yanıtıyla kendini gösterir. Erimiş bir kasta canlı refleks alınması, bu birlikteliğin klasik ve tanısal olarak değerli bulgusudur. Hastalık genellikle bir ekstremitede asimetrik güçsüzlükle başlar; olguların dörtte birinde ise konuşma ve yutma güçlüğüyle giden bulbar başlangıç görülür ve bu grup daha hızlı seyreder.[1]
Olguların büyük çoğunluğu sporadiktir; yaklaşık onda birinde aile öyküsü bulunur. Tanımlanmış genler arasında C9orf72 tekrar genişlemesi en sık olanıdır ve frontotemporal demansla örtüşme gösterir; SOD1, TARDBP ve FUS diğer başlıcalarıdır. Hücresel düzeyde TDP-43 proteininin çekirdek dışına çıkarak birikmesi, RNA metabolizmasında bozulma, protein temizleme yollarının yetersizliği, eksitotoksisite ve mitokondriyal işlev bozukluğu suçlanan mekanizmalardır. Hastaların bir bölümünde davranış değişikliği ve yürütücü işlev bozukluğu görülür; bu nedenle hastalık günümüzde saf bir motor hastalık değil, bir yelpazenin parçası olarak değerlendirilir.
Tanı klinik temellidir ve büyük ölçüde dışlamaya dayanır. Elektromiyografi, klinik olarak tutulmamış görünen bölgelerde bile yaygın denervasyon ve yeniden innervasyon bulgularını göstererek tanıyı destekler. Manyetik rezonans görüntüleme, servikal miyelopati ve yapısal lezyonları dışlamak için gereklidir. Ayırıcı tanıda multifokal motor nöropati özel önem taşır; tedaviye yanıt veren bir hastalık olduğundan atlanmaması gerekir. Myastenia gravis, inklüzyon cisimcikli miyozit, spinal musküler atrofi ve tiroit-paratiroit bozuklukları da gözden geçirilir. Duyusal yakınmaların belirgin olması, sfinkter bozukluğu, göz hareketi kısıtlılığı ve ağrı ön planda ise tanı yeniden sorgulanmalıdır.
Tedavi büyük ölçüde destekleyicidir ve çok disiplinli ekip yaklaşımının sağkalımı ve yaşam kalitesini iyileştirdiği gösterilmiştir. Hastalığın seyrini yavaşlatan ilaçlar sınırlı etki sağlar. Yönetimin ekseni belirtilerin ve işlev kayıplarının öngörülerek karşılanmasıdır: salya, kramp, spastisite ve duygudurum belirtilerinin tedavisi; beslenmenin sürdürülmesi için uygun zamanda perkütan gastrostomi planlanması; fizyoterapi ve yardımcı iletişim araçları.
Solunum yönetimi prognozu belirleyen alandır. Solunum kası güçsüzlüğü sinsi ilerler; erken bulgular gece uyanmaları, sabah baş ağrısı, gündüz uykululuğu ve sırtüstü yatarken artan nefes darlığıdır. Vital kapasite ve benzeri ölçümlerle düzenli izlem yapılır. Noninvazif ventilasyonun yaşam süresini uzattığı ve yaşam kalitesini iyileştirdiği gösterilmiştir; zamanında başlanması önemlidir. Hastalık ilerlediğinde invazif ventilasyon ve trakeostomi seçeneği gündeme gelir; bu karar, hastanın değerleri ve önceden belirtilmiş istekleri doğrultusunda, kriz anında değil önceden konuşulmalıdır. Palyatif bakımın erken devreye girmesi standart yaklaşımdır.[2]
Klinik tuzakların başında, tanının gecikmesi gelir; asimetrik güçsüzlük sıklıkla ortopedik ya da radiküler nedenlere bağlanır ve gereksiz cerrahi girişimler uygulanabilir. Bir diğeri, anestezi gerektiğinde bu hastaların süksinilkoline bağlı yaşamı tehdit eden hiperkalemi riski taşıdığı ve nondepolarizan nöromüsküler blokerlere duyarlı olduklarının gözden kaçmasıdır.
Eş anlamlılar
- ALS
- Motor nöron hastalığı
- Lou Gehrig hastalığı