Erken mobilizasyon

Erken mobilizasyon (İng. early mobilisation), kritik hastalarda ve cerrahi sonrası dönemde hastanın olabildiğince erken ve kademeli biçimde hareketlendirilmesini amaçlayan yapılandırılmış rehabilitasyon yaklaşımıdır. Hareketsizliğin yol açtığı komplikasyonları önlemeyi hedefler.

Etimoloji

"Mobilizasyon", Latince mobilis (hareketli) sözcüğünden türer; "erken" niteleyicisi, uygulamanın hastalığın akut döneminde başlatılmasını belirtir.

Klinik bağlam

Yaklaşımın gerekçesi, hareketsizliğin kendisinin bir hastalık kaynağı olduğunun anlaşılmasıdır. Yatak istirahati kas kütlesini hızla azaltır; kayıp ilk günlerde başlar ve kritik hastalarda çarpıcı bir hızla ilerler. Buna diyafram işlevinde bozulma, eklem kontraktürleri, kemik kaybı, ortostatik uyumun yitirilmesi, atelektazi, venöz tromboemboli ve bası yarası eklenir. Ortaya çıkan tablo yoğun bakım kazanılmış güçsüzlüğü olarak adlandırılır ve hem sinir hem kas bileşeni taşır.^[1]

Uygulama, hastanın durumuna göre basamaklandırılmış bir dizi etkinlikten oluşur: pasif eklem hareketleri, yatak içinde aktif egzersizler, yatak kenarında oturma, ayakta durma, sandalyeye aktarılma ve yürüme. İlerleme, önceden belirlenmiş ölçütlere göre ve çok meslekli ekip kararıyla yapılır. Mekanik ventilasyon uygulanan ve hatta ekstrakorporeal membran oksijenasyonu desteği alan hastalarda bile, uygun koşullarda hareketlendirmenin güvenle uygulanabildiği gösterilmiştir; entübe olmak tek başına engel değildir.

Uygulamanın önündeki en büyük engel derin sedasyondur. Bu nedenle erken mobilizasyon, tek başına bir girişim olarak değil, ağrı yönetimi, hafif sedasyon hedefleri, günlük sedasyon kesintisi, spontan solunum denemeleri, deliryum taraması ve aile katılımını içeren bir demetin parçası olarak uygulanır. Bu bileşenleri birleştiren ABCDEF demeti, yoğun bakım pratiğinin yerleşik çerçevesidir ve bileşenlerin birlikte uygulanmasının tek tek uygulanmalarından daha etkili olduğu gösterilmiştir.^[2]

Kanıt durumunun dürüst biçimde aktarılması önemlidir. Erken mobilizasyonun kas gücünü koruduğu, deliryum süresini kısalttığı, ventilasyon süresini ve yoğun bakımda kalışı azalttığı gösterilmiştir. Buna karşılık ölüm oranı üzerindeki etkisi net değildir; ayrıca çok erken ve çok yoğun uygulamanın kritik hastalığın en akut döneminde yarar sağlamayabileceği, hatta istenmeyen olayları artırabileceği bildirilmiştir. Bu nedenle güncel yaklaşım, mobilizasyonun erken başlatılması ancak yoğunluğunun hastanın fizyolojik yanıtına göre ayarlanması yönündedir.

Güvenlik ölçütleri tanımlanmıştır. Uygulama öncesinde ve sırasında solunum, dolaşım ve nörolojik durum değerlendirilir; belirgin hipoksemi, yüksek vazopresör gereksinimi, dengesiz ritim, aktif kanama, artmış intrakraniyal basınç ve stabil olmayan kırıklar geçici engel oluşturur. Tüp, kateter ve dren güvenliğinin sağlanması, yeterli sayıda personelin bulunması ve hastanın önceden bilgilendirilmesi standart hazırlık adımlarıdır. En sık bildirilen istenmeyen olaylar geçici hemodinamik değişiklikler ve satürasyon düşüşleridir; kateter çıkması seyrektir.

Cerrahi bağlamda erken mobilizasyon, hızlandırılmış iyileşme protokollerinin temel bileşenlerindendir. Ameliyat sonrası ilk saatlerde başlatılan hareketlendirme, bağırsak işlevinin geri dönüşünü hızlandırır, solunum komplikasyonlarını ve tromboemboli riskini azaltır, hastanede kalış süresini kısaltır.

Klinik tuzakların başında, mobilizasyonun yalnızca fizyoterapistin sorumluluğu sayılması gelir; uygulamanın sürekliliği tüm ekibin — hemşire, hekim, yakınlar — katılımına bağlıdır. Bir diğeri, "hasta çok ağır" gerekçesiyle uygulamanın süresiz ertelenmesidir; oysa en çok yarar görecek grup, en uzun süre hareketsiz kalma riski taşıyan hastalardır. Ayrıca hastanın sandalyeye oturtulmasının tek başına yeterli sayılması sık bir eksikliktir; hedef, aktif kas kullanımını içeren ilerleyici bir programdır.

Eş anlamlılar

Erken hareketlendirme
Erken rehabilitasyon

İlgili terimler

Kaynaklar

↑ Marino PL, Marino's The ICU Book, 4. baskı, 2014.
↑ Devlin JW ve ark., Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Management of Pain, Agitation/Sedation, Delirium, Immobility, and Sleep Disruption in Adult Patients in the ICU, Critical Care Medicine, 2018.

[1] Marino PL, Marino's The ICU Book, 4. baskı, 2014.

[2] Devlin JW ve ark., Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Management of Pain, Agitation/Sedation, Delirium, Immobility, and Sleep Disruption in Adult Patients in the ICU, Critical Care Medicine, 2018.

[1]

[2]