Vagus siniri

Vagus siniri (İng. vagus nerve; Lat. vagus "gezgin"), onuncu kraniyal sinir olup boyun, göğüs ve karın organlarına dallar vererek parasempatik uyarıyı sağlayan karma sinirdir.

Etimoloji

Latince gezgin, dolaşan anlamındaki vagus sözcüğünden gelir; sinirin vücutta uzun bir yol izleyerek çok sayıda organa ulaşmasına göndermedir.

Klinik bağlam

Sinir bulbustan çıkar, juguler foramenden kafatasını terk eder ve karotis kılıfı içinde boyunda aşağı iner. Göğüste kalp, akciğer ve özofagus dallarını verir; diyaframı geçerek mide, ince bağırsak ve kolonun büyük bölümüne ulaşır. Lif içeriği karmadır: parasempatik motor lifler iç organlara, özel viseral motor lifler yutak ve gırtlak kaslarına gider; duyusal lifler ise iç organlardan, dış kulak yolunun bir bölümünden ve tat duyusundan bilgi taşır. Liflerin büyük çoğunluğunun duyusal olması, sinirin bedenden beyne bilgi taşıyan başlıca yol olduğunu gösterir.

Kalp üzerindeki etkisi klinikte belirgindir: sinoatriyal düğüm hızını ve atriyoventriküler iletimi yavaşlatır. Bu nedenle vagal uyarı bradikardi, hipotansiyon ve senkopa yol açabilir. Karotis sinüsüne bası, ıkınma, kusma, ağrı, mesane distansiyonu, laringoskopi, peritonun çekilmesi ve göz küresine bası vagal yanıtı tetikleyen durumlardır. Vazovagal senkop bu mekanizmanın en sık klinik görünümüdür. Buna karşılık aynı refleks tedavi amacıyla da kullanılır: supraventriküler taşikardide vagal manevralar — özellikle değiştirilmiş Valsalva manevrası — ritmin düzelmesini sağlayabilir.

Gırtlak kaslarının uyarılması rekürren larengeal dal aracılığıyla olur. Bu dalın hasarı ses kısıklığına, iki taraflı hasarı ise havayolu tıkanıklığına yol açar. Sol dal, aort arkının altından döndüğü için göğüs içi hastalıklardan — aort anevrizması, sol atriyum genişlemesi, akciğer tümörleri, mediastinal kitleler — etkilenebilir; ses kısıklığı bu tablolarda uyarıcı bir bulgudur. Tiroit cerrahisi ve karotis endarterektomi sırasında da risk altındadır.

Sindirim sisteminde motiliteyi ve salgıları artırır. Vagal işlev bozukluğu — diyabetik otonom nöropati, cerrahi kesi, amiloidoz — mide boşalmasının gecikmesine ve gastroparezi tablosuna yol açar; bulantı, erken doyma ve kusma görülür, enteral beslenme güçleşir. Öksürük ve öğürme refleksleri de vagus aracılığıyla gerçekleşir; bu reflekslerin zayıflaması aspirasyon riskini artırır ve beyin sapı değerlendirmesinin parçasıdır.

Otonom işlev bozukluğunun bir göstergesi olarak kalp hızı değişkenliğinin azalması, kritik hastalıkta ve kalp yetersizliğinde kötü prognozla ilişkilendirilmiştir. Vagal yolun enflamatuvar yanıtı baskılayıcı etkisi — kolinerjik antienflamatuvar yolak — deneysel olarak gösterilmiş ve tedavi hedefi olarak araştırılmaktadır.

Tedavi amaçlı vagus siniri uyarımı, ilaca dirençli epilepside ve tedaviye dirençli depresyonda kullanılan bir yöntemdir; boyunda yerleştirilen elektrot ve göğüs duvarına yerleştirilen jeneratörle uygulanır. Yan etkileri ses değişikliği, öksürük, boğazda rahatsızlık ve nefes darlığıdır. Bu cihazı taşıyan hastalarda cerrahi ve görüntüleme öncesi güvenlik değerlendirmesi gerekir; elektrokoter kullanımı ve manyetik rezonans incelemesi belirli koşullara bağlıdır.

Anestezi ve yoğun bakım uygulamasında vagal refleksler sık karşılaşılan sorunlardır. Laringoskopi, entübasyon, aspirasyon, göz cerrahisi ve laparoskopide gaz insüflasyonu sırasında ani bradikardi görülebilir; uyarının kesilmesi ve gerektiğinde atropin uygulanması ilk adımdır. Yüksek spinal ve epidural bloklarda sempatik tonusun kaybı, vagal etkinliğin göreli üstünlüğüne yol açarak bradikardi ve hipotansiyon oluşturur.

Eş anlamlılar

• Nervus vagus
• Onuncu kraniyal sinir

İlgili terimler

• Kraniyal sinirler
• Parasempatik sinir sistemi
• Bradikardi
• Senkop
• Gastroparezi