Özofagus
Özofagus (İng. esophagus; Yun. oisophagos), yutaktan mideye uzanan, besinleri peristaltik hareketlerle taşıyan kaslı borudur.
Etimoloji
Yunanca taşımak ve yemek anlamındaki sözcüklerden türeyen oisophagos sözcüğünden gelir.
Klinik bağlam
Yapı, boyunda başlar, mediasten içinde ilerler ve diyaframdaki açıklıktan geçerek mideye açılır. Üst bölümü çizgili, alt bölümü düz kastan oluşur; bu geçiş, yutmanın başlangıçta istemli, sonrasında istemsiz olmasını açıklar. İki sfinkter bulunur: üst sfinkter havanın yutulmasını ve aspirasyonu engeller, alt sfinkter mide içeriğinin geri kaçmasını önler.[1]
Mukozası çok katlı yassı epiteldir; alt uçta mide tipi silindirik epitele geçer. Kronik asit teması bu geçiş bölgesinde metaplaziye yol açar — Barrett özofagusu bu şekilde gelişir ve özofagus kanseri için öncü lezyondur.
Klinik açıdan üç anatomik darlık önemlidir: üst sfinkter, aort ve sol ana bronş çaprazı ile diyafram geçişi. Yutulan yabancı cisimler ve tabletler bu noktalarda takılır; ilaç kaynaklı özofajit de sıklıkla bu bölgelerde görülür. Tabletlerin yeterli suyla ve dik pozisyonda alınması, bu tabloyu önleyen basit bir önlemdir.
Kanlanması bölgelere göre farklıdır ve venöz drenajı klinik açıdan belirleyicidir: alt bölüm hem portal hem sistemik sisteme boşalır. Bu bağlantı, portal hipertansiyonda özofagus varisi gelişiminin anatomik temelidir.
Başlıca belirtiler disfaji, ağrılı yutma, göğüste yanma, göğüs ağrısı ve regürjitasyondur. Disfajinin niteliği tanıya yönlendirir: katılara başlayıp sıvılara ilerleyen ve giderek kötüleşen yutma güçlüğü mekanik darlığı — özellikle tümörü — ; hem katı hem sıvılara başlangıçtan itibaren güçlük ise motilite bozukluğunu düşündürür. Bu ayrım, klinik değerlendirmenin en verimli adımlarındandır.
Uyarı bulguları — ilerleyici disfaji, kilo kaybı, anemi, gastrointestinal kanama, ileri yaşta yeni başlangıç — varlığında endoskopi geciktirilmemelidir.
Başlıca hastalıklar gastroözofageal reflü hastalığı, Barrett özofagusu, eozinofilik özofajit, akalazya, darlıklar, hiyatal herni, divertiküller ve tümörlerdir. Akalazyada alt sfinkter gevşeyemez; baryumlu incelemede kuş gagası görünümü tipiktir ve tanı manometriyle doğrulanır. Eozinofilik özofajit, genç erişkinlerde besin takılmasının sık ve gözden kaçan nedenidir.
Acil tablolar ayrı önem taşır. Boerhaave sendromunda güçlü kusmanın ardından duvar tam kat yırtılır; ani göğüs ağrısı, nefes darlığı ve deri altı amfizemi görülür. Ölüm oranı yüksektir ve erken tanı ile cerrahi gerektirir; tanı gecikmesi başlıca ölüm nedenidir. Mallory-Weiss yırtığı ise mukozal düzeydedir ve çoğunlukla kendiliğinden durur.
Yabancı cisim ve besin takılması, tam tıkanmada acil endoskopi gerektirir; pil yutulması özellikle çocuklarda saatler içinde perforasyona yol açabileceğinden ivedi girişim gerekir.
Anestezi ve yoğun bakım açısından, alt sfinkter yetmezliği ve hiyatal herni aspirasyon riskini artırır; hızlı ardışık indüksiyon planlanır. Nazogastrik ve orogastrik tüp yerleştirilmesi sırasında yanlış yerleşim ve perforasyon riski bulunur; konum doğrulanmadan beslenme başlatılmamalıdır. Kafa tabanı kırığı kuşkusunda burun yolu kullanılmaz. Transözofageal ekokardiyografi ve endoskopik girişimlerde de yaralanma riski göz önünde bulundurulur.
Eş anlamlılar
- Yemek borusu
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Feldman M ve ark. (ed.), Sleisenger and Fordtran's Gastrointestinal and Liver Disease, 11. baskı, 2021.