D vitamini eksikliği
D vitamini eksikliği (İng. vitamin D deficiency), yağda çözünen D vitamininin vücut depolarının azalması sonucu kalsiyum-fosfat dengesinin ve kemik mineralizasyonunun bozulmasıdır. Dünya genelinde çok yaygındır ve çoğu kişide belirti vermeden seyreder.
Etimoloji
Vitaminlerin keşif sırasına göre harflendirilmesi sonucu bu adı almıştır. Deride güneş ışığıyla üretilebildiği için, tanım gereği zorunlu bir besin öğesi olmaktan çok bir prohormon niteliği taşır.
Klinik bağlam
Vitaminin başlıca kaynağı, deride ultraviyole B ışınının etkisiyle gerçekleşen sentezdir; besinlerden alınan miktar genellikle sınırlıdır. Deride ve besinlerden gelen biçim önce karaciğerde 25-hidroksivitamin D'ye, ardından böbrekte etkin biçim olan 1,25-dihidroksivitamin D'ye dönüştürülür. Bu dönüşüm parathormon, fosfat ve fibroblast büyüme faktörü 23 tarafından düzenlenir. Etkin biçim, bağırsaktan kalsiyum ve fosfat emilimini artırarak kemik mineralizasyonu için gereken ortamı sağlar.[1]
Eksikliğin nedenleri arasında yetersiz güneş maruziyeti — kapalı giyim, kapalı ortamda yaşam, yüksek enlem, koyu ten rengi, düzenli güneş koruyucu kullanımı —, ileri yaşta deri sentez kapasitesinin azalması, obezite (vitaminin yağ dokusunda tutulması), malabsorpsiyon sendromları, karaciğer yetmezliği ve kronik böbrek hastalığı ile antiepileptikler ve rifampisin gibi metabolizmayı hızlandıran ilaçlar sayılır. Emilim bozukluğu yaratan bariatrik cerrahi de önemli bir nedendir.
Klinik sonuçlar ağırlığa göre değişir. Hafif ve orta eksiklik çoğunlukla belirtisizdir. Ağır ve uzun süreli eksiklikte, kemik matriksinin mineralize olamaması nedeniyle erişkinde osteomalazi, büyüme çağındaki çocukta rikets gelişir; kemik ağrısı, proksimal kas güçsüzlüğü, yürüme bozukluğu ve kırıklar görülür. Buna ikincil hiperparatiroidizm eşlik eder ve kemik kaybını hızlandırır. Ağır olgularda hipokalsemi ve buna bağlı tetani ile nöbet ortaya çıkabilir.
Değerlendirmede ölçülmesi gereken belirteç 25-hidroksivitamin D düzeyidir; yarı ömrü uzun olduğu için vücut deposunu en iyi yansıtan bileşendir. Etkin biçim olan 1,25-dihidroksivitamin D'nin ölçülmesi, eksiklik tanısı için uygun değildir — eksiklikte parathormon artışı nedeniyle normal ya da yüksek bulunabilir ve yanıltıcıdır; bu ölçüm yalnızca granülomatöz hastalıklar ve bazı özel durumlar için ayrılmıştır.
Yaygın taramanın yeri tartışmalıdır. Güncel yaklaşım, belirtisiz genel nüfusta rutin ölçüm yapılmasını desteklemez; ölçüm, risk grubundaki ve klinik kuşku bulunan kişilerle sınırlandırılır. Benzer biçimde, takviyenin kemik dışı yararlarına ilişkin beklentiler büyük ölçüde karşılanmamıştır: kanser, kardiyovasküler hastalık ve enfeksiyonların önlenmesinde rutin yüksek doz takviyenin yarar sağlamadığı, kırık ve düşme önlemedeki etkisinin ise beklenenden sınırlı olduğu gösterilmiştir. Buna karşılık belgelenmiş eksikliğin, özellikle osteomalazi ve kemik hastalığı bağlamında düzeltilmesi yerleşik bir uygulamadır.[2]
Yerine koyma tedavisinde günlük ya da haftalık dozlar kullanılır; çok yüksek aralıklı bolus uygulamalarının düşme riskini artırdığına ilişkin veriler nedeniyle bu yaklaşımdan kaçınılır. Emilim bozukluğu olanlarda daha yüksek doz ve düzenli izlem gerekir. Kalsiyum alımının yeterliliği eşzamanlı değerlendirilmelidir. Aşırı takviye, hiperkalsemi, hiperkalsiüri, böbrek taşı ve böbrek işlev bozukluğuna yol açabilir; bu nedenle "çok almak daha iyidir" yaklaşımı yanlıştır.
Klinik tuzakların başında, açıklanamayan proksimal kas güçsüzlüğü ve yaygın kemik ağrısında osteomalazinin akla getirilmemesi gelir; tablo sıklıkla fibromiyalji ya da miyopati olarak yorumlanır ve kreatin kinaz normal bulunduğu için gözden kaçar. Bir diğeri, granülomatöz hastalıklarda ve bazı lenfomalarda vitaminin denetimsiz etkinleştirilmesi nedeniyle takviyenin hiperkalsemi yaratabileceğinin unutulmasıdır.
Eş anlamlılar
- Hipovitaminoz D
- Kolekalsiferol eksikliği