Dalak
Dalak (İng. spleen; Lat. lien), karnın sol üst bölgesinde yer alan, kan süzme ve bağışıklık görevleri bulunan lenfoid organdır.
Etimoloji
Türkçe dalak sözcüğünden gelir; Latince karşılığı lien, Yunanca karşılığı splendir.
Klinik bağlam
Organ iki bölümden oluşur. Kırmızı pulpa, yaşlanmış alyuvarları ve kan hücresi artıklarını temizler; beyaz pulpa ise lenfoid dokudan oluşur ve bağışıklık yanıtında görev alır.[1]
En kritik işlevi, kapsüllü bakterilere karşı savunmadır. Bu bakteriler, dalaktaki makrofajlar ve üretilen antikorlar aracılığıyla temizlenir. İşlevin kaybı, ağır ve hızlı ilerleyen enfeksiyonlara zemin hazırlar.
Bu nedenle splenektomi uygulanan ya da dalak işlevini yitirmiş hastalarda aşılama, seçilmiş olgularda koruyucu antibiyotik ve hasta eğitimi zorunludur. Bu hastalarda ateş, aksi gösterilene dek acil kabul edilir.
Dalak işlevinin kaybı, organ yerinde olsa da gelişebilir. Orak hücreli anemide tekrarlayan enfarktlar nedeniyle işlev erken yaşta kaybolur; çölyak hastalığı ve bazı otoimmün hastalıklarda da görülür. Kan yaymasında Howell-Jolly cisimciklerinin saptanması, bu durumu gösterir ve önemli bir ipucudur.
Dalak büyümesinin nedenleri geniştir: portal hipertansiyon, hematolojik hastalıklar, lenfoma ve lösemiler, enfeksiyonlar — enfeksiyöz mononükleoz, bruselloz, sıtma, tüberküloz —, depo hastalıkları ve amiloidoz.
Büyümüş dalak, kan hücrelerinin aşırı tutulmasına yol açarak sitopenilere neden olabilir; bu tablo hipersplenizm olarak adlandırılır.
Klinik açıdan en önemli acil durum, dalak yaralanmasıdır. Karnın sol üst bölgesine ya da alt kaburgalara alınan darbeler sonrası gelişir ve karın içi kanamaya yol açar. Sol omuza yansıyan ağrı, diyaframın uyarılmasına bağlıdır ve değerli bir ipucudur.
İki aşamalı yırtılma, gecikmiş kanama biçiminde ortaya çıkabilir; bu nedenle travma sonrası hastanın izlenmesi gerekir.
Enfeksiyöz mononükleozda dalak büyür ve kapsül incelir; kendiliğinden yırtılma riski nedeniyle hastanın belirli bir süre temas sporlarından ve ağır etkinlikten kaçınması önerilir. Bu uyarının verilmemesi, önlenebilir ve ölümcül bir komplikasyona yol açar.
Günümüzde travma yönetiminde koruyucu yaklaşım benimsenmiştir; dolaşımı kararlı hastalarda girişimsel yöntemlerle kanama durdurulabilir ve organ korunabilir.
Muayenede normal dalak ele gelmez; ele gelmesi büyüme anlamına gelir. Görüntülemede ultrasonografi ilk basamaktır.
Splenektomi sonrası trombosit sayısı belirgin biçimde yükselir; tromboz riski artar ve portal ven trombozu gelişebilir.
Eş anlamlılar
- Tuhal
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Hoffman R ve ark., Hematology: Basic Principles and Practice, 8. baskı, 2023.