Doz

Doz (İng. dose; Yun. dosis verilen miktar), bir ilacın belirli bir zamanda verilen miktarıdır.

Etimoloji

Yunanca dosis (verme, verilen şey) sözcüğünden türetilmiştir.

Doz-yanıt ilişkisi farmakolojinin temel kavramıdır; etki, doz arttıkça belirli bir sınıra kadar yükselir.^[1]

Bu sınırdan sonra doz artışı yarar sağlamaz, yalnızca yan etkileri çoğaltır.

Bu ilke, "etkisiz ilacın dozunu artırmak" alışkanlığının neden yanlış olduğunu açıklar.

Tedavi aralığı, etkili doz ile zehirli doz arasındaki güvenlik payını gösterir.

Dar aralıklı ilaçlarda küçük doz değişiklikleri ciddi sonuçlar doğurur; digoksin, lityum ve teofilin bu gruptadır.

Bu ilaçlarda kan düzeyi izlemi standarttır.

Yükleme dozu, ilacın hedef düzeye hızla ulaşmasını sağlar; dağılım hacmine göre belirlenir.

İdame dozu ise atılım hızına göre hesaplanır; bu ayrım kavramsal açıdan temeldir.

Bu nedenle böbrek yetmezliğinde yükleme dozu genellikle değişmez, idame dozu azaltılır.

Bu kuralın bilinmemesi, tedavinin etkisiz kalmasına yol açar.

Nitekim ağır enfeksiyonda antibiyotiğin yükleme dozunun düşürülmesi, sık ve zararlı bir hatadır.

Doz ayarlaması gerektiren başlıca durumlar böbrek ve karaciğer yetmezliği, ileri yaş ve çocukluktur.

Çocuklarda doz, vücut ağırlığına ya da yüzey alanına göre hesaplanır.

Ancak yalnızca ağırlığa göre orantılama her ilaçta doğru değildir; olgunlaşmamış enzim sistemleri farklılık yaratır.

Obez hastalarda hangi ağırlığın kullanılacağı ayrı bir sorundur.

Yağda çözünen ilaçlar için gerçek ağırlık, suda çözünenler için düzeltilmiş ağırlık kullanılır.

Bu ayrımın atlanması, yetersiz ya da aşırı doz uygulamasına yol açar.

Etki biçimine göre dozlama stratejisi de değişir.

Yoğunluğa bağlı etkili ilaçlarda yüksek tepe düzeyi hedeflenir; aminoglikozidlerde günde tek doz bu nedenle uygulanır.

Zamana bağlı etkili ilaçlarda ise düzeyin belirli bir eşiğin üzerinde kaldığı süre önemlidir.

Bu nedenle beta-laktam antibiyotiklerde uzatılmış infüzyon yaklaşımı geliştirilmiştir.

Doz hataları, ilaç güvenliğinin en önemli sorunudur; ondalık nokta ve birim karışıklıkları öne çıkar.

Bu nedenle yüksek riskli ilaçlarda çift kontrol uygulanır.

Kümülatif doz kavramı, bazı ilaçlarda toplam ömür boyu sınırı belirler; antrasiklinler buna örnektir.

↑ Brunton LL ve ark. (ed.), Goodman & Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics, 14. baskı, 2023.